Hậu Khảo cổ: YORK –THÀNH PHỐ CỦA NHỮNG TRẦM TÍCH VĂN HÓA

https://nguoidothi.net.vn/york-thanh-pho-cua-nhung-tram-tich-van-hoa-51239.html

Nguyễn Thị Hậu

Có những thành phố tồn tại như một mặt phẳng, ta chỉ cần vài bước chân dọc ngang là có thể đi hết quá trình lịch sử. Nhưng cũng có những thành phố giống như một cột địa tầng khổng lồ chứa đựng những trầm tích của quá khứ xa xưa... nơi mỗi bước chân như được “xuyên không” vào lịch sử. York (Vương quốc Anh) là một thành phố như thế. Tại đây các di tích thời La Mã, Viking, Anglo-Saxon, Trung cổ vẫn hiện diện rõ ràng và đầy sức sống, nhờ khảo cổ học và bảo tồn di sản đô thị.

Tôi đến York và chỉ ở đó có hai ngày vào dịp cuối thu, thành phố luôn ẩm hơi sương mù ngay cả khi có mặt trời. Màu xám của những bức tường thành, những ngôi nhà cũng làm tăng thêm vẻ trầm lắng của một đô thị có trên hai ngàn năm tuổi. Cảm giác đầu tiên của tôi không phải là đang bước trong một thành phố sống, mà như đang đi vào từng trang của một cuốn sách chưa bao giờ khép lại. Lịch sử hé mở không theo dòng tuyến tính mà đa chiều tựa như trong màn hình 3D. Với nghề nghiệp của mình, tôi như đang bóc tách từng lớp văn hóa của từng giai đoạn, trong một “hố khai quật” khổng lồ là toàn bộ thành phố!

Điểm đến tham quan đầu tiên của tôi là tường thành cổ La Mã. Ở mỗi vị trí trên thành, khi tôi bước lên những phiến đá lạnh và nhám in vết thời gian mòn đi dưới những bước chân của đội quân từng canh gác nơi đây hai nghìn năm trước. Đây là lớp tường thành ngoài với cổng hình vòm rất lớn, bề rộng mặt thành khoảng 1m, có nhiều đoạn nhô ra để quan sát và phòng thủ hữu hiệu. Những lớp thành bên trong đã sụp đổ nhưng các nhà khảo cổ khai quật vẫn xác định được niên đại từng lớp xây dựng trong các giai đoạn khác nhau. Tuy sụp đổ gần hết nhưng tại một số vị trí vẫn còn nhận diện được các cổng nhỏ có song sắt kiên cố, nối liền với con đường nhỏ hẹp, rất khó khăn để bên ngoài có thể xâm nhập vào trong thành. Thành phố thời La Mã đã mất nhưng lịch sử của nó còn hiện diện nguyên vẹn trong cấu trúc thành phố York hôm nay: hệ thống đường phố thẳng tắp, những bức tường vững chắc, những pháo đài sừng sững trên đồi cao...

Ngày nay bức tường bên ngoài của thành La mã xưa gần như còn nguyên vẹn, được bảo tồn chăm sóc thường xuyên. Mặt thành là nơi ưa thích của dân cư thành phố và du khách, lúc nào cũng có người đi dạo, tập thể dục bằng chạy và đi bộ vài vòng thành. Ngắm nhìn những đoạn tường thành tôi thấy như nó đang kể chuyện thời La Mã và chuyện thành phố hôm nay. Người bạn kiến trúc sư nói bảo tồn kiến trúc cổ là để giữ lại cái đẹp huy hoàng của quá khứ, nhưng tôi lại nghĩ, ở York đó là giữ lại dấu ấn khởi đầu, bởi vì những viên đá đầu tiên của tường thành này đặt nền móng cho mọi lớp văn hóa tiếp theo. Nếu không có tường thành La Mã có lẽ York đã là một thành phố khác, một tiếng nói khác trong bản giao hưởng trầm hùng của lịch sử các đô thị cổ đại châu Âu.

Tuy nhiên di sản độc đáo nhất của York chính là dấu tích của lớp cư dân Viking. Đó là “ký ức từ lòng đất” hiện diện nhờ công tác khảo cổ học đô thị. Không phải thành phố nào cũng may mắn có những lớp di tích được bảo tồn nhờ điều kiện tự nhiên. Bùn đất ẩm của York đã giữ lại cả những dấu chân, những mảnh gỗ và hạt giống từ hơn nghìn năm trước. Sau những cuộc khai quật lớn rất khoa học và cẩn trọng, với mục tiêu tối thượng là “khai quật để bảo tồn và phát triển du lịch di sản”, các di tích khảo cổ học thời đại Viking đã được nghiên cứu, trưng bày và phục dựng bằng các phương thức hiện đại, trở thành điểm du lịch và giáo dục di sản nổi tiếng ở Vương quốc Anh và châu Âu.

Bằng các kỹ thuật hiện đại, di sản Viking được tái hiện không phô trương nhưng sâu sắc. Bước vào Jorvik Viking Centre, tôi như trở thành nhân chứng sống của cuộc gặp gỡ kỳ lạ giữa khảo cổ học và ký ức cộng đồng. Người ta đã dùng những hố khai quật khảo cổ từ năm 1976–1981 để tái dựng lại một phố Viking cổ, từ mùi gỗ thông của xưởng mộc đến tiếng kim loại va chạm của xưởng rèn, từ tiếng nói chuyện mua bán trong chợ đến mùi thức ăn trong gian bếp gia đình... Điều khiến du khách xúc động nhất là từ di tích di vật, lịch sử từ lòng đất được “sống lại” một cuộc đời mới, qua việc tái hiện di sản văn hóa trong đời sống đương đại. Bảo tồn di sản văn hóa không chỉ là giữ lại cái cũ, mà là trả lại tiếng nói cho những gì từng bị lãng quên!

Ai đến York cũng phải đến thăm viếng York Minster. Ngôi Nhà thờ cổ bằng đá kiến trúc tôn nghiêm mà hài hòa, sừng sững giữa thành phố. Từ những ô cửa kính màu đậm nét thời gian đến bóng đổ của các trụ cột to lớn, từ thánh đường cao vút đến tiếng chuông ngân xa hàng dặm trong không gian... Tất cả làm cho tôi hiểu vì sao các thành phố châu Âu coi nhà thờ lớn là trái tim của đô thị trung cổ. Cũng như nhiều ngôi nhà thờ khác, mang lại cảm xúc cho khách tham quan không chỉ là kiến trúc và cảnh quan, mà là cách York Minster sống trong đời sống hôm nay. Nhà thờ chính là ký ức hóa thân thành không gian sống, bởi vì đó không phải một di sản bị “đóng băng” mà các nhà thờ là nơi cộng đồng duy trì những sinh hoạt truyền thống như hành lễ, cầu nguyện, tổ chức lễ cưới, tiễn đưa người mất... Nhiều người luôn tìm đến nhà thờ như tìm một chốn bình yên. York Minster “kể câu chuyện Trung cổ” qua sự duy trì những hoạt động cộng đồng.

Cùng với York Minster và những công trình di sản nổi tiếng, York còn có cảnh quan đôi bờ sông Ouse chảy qua thành phố, du khách có thể đi thuyền để ngắm cảnh thiên nhiên hay những di tích còn lại: các dãy nhà kho, công xưởng nay thành khách sạn, nhà hàng, quán cà phê... mà vẫn giữ nguyên cấu trúc bên ngoài từ lớp tường gạch đỏ đến tầng hầm và cầu cảng cho thuyền chở hàng ghé lại, còn cả những cần cẩu để đưa hàng lên các gian nhà kho trên cao... Ngay cạnh khách sạn tôi ở có một công viên chạy dài sát bờ sông, trong đó có vườn hoa, cây xanh, ghế đá và vài bức tượng nhỏ. Nếu không chú ý sẽ không thấy một tấm đá nhỏ ghi lại sự việc, nơi này vốn là một nhà máy bị hư hỏng trong chiến tranh thế giới thứ 2, sau đó người chủ nhà máy đã hiến tặng khu đất cho thành phố để làm công viên. Hay trong khu phố cổ có đường phố nhỏ hẹp có từ thế kỷ 14, 15 đến giờ vẫn mang tên “phố hàng thịt”. Trên phố còn giữ được những ngôi nhà gỗ từ thời đó, các ngõ nhỏ từng là khu chợ huyên náo nay là những tiệm bán đồ lưu niệm, vật trang trí Halloween. Đi trên con phố này tôi tưởng như mình đang lạc vào thế giới của Harry Porter.

Hiện nay York city là một trong những trung tâm du lịch nổi tiếng nhất nước Anh và châu Âu, du khách mùa nào cũng rất đông và đều có thể tìm thấy ở đây những điều đáp ứng nhu cầu của mình. Cả thành phố như một Viện Bảo tàng mà mỗi người dân là một hướng dãn viên nhiệt tình, am hiểu. Khảo cổ học đô thị và bảo tồn di sản, cùng với du lịch cộng đồng là những “phép màu” để York phát triển kinh tế - xã hội nhanh chóng, vững chắc. Điều đáng khâm phục là hiện nay thành phố York mới đang hoàn thiện hồ sơ di sản thế giới trình Unesco, bởi vì York muốn khẳng định và củng cố bản sắc riêng của mình trước khi trở thành di sản của nhân loại!

Đến York city dù chỉ trong một thời gian rất ngắn cũng làm tôi hiểu sâu sắc hơn một điều tưởng là “sách vở”: bảo tồn di sản đô thị không phải để níu kéo quá khứ mà để làm sáng rõ bản sắc của hiện tại. Những lớp văn hóa cổ xưa nếu biết gìn giữ sẽ trở thành vốn liếng để thành phố bước vào tương lai mà không đánh mất mình. York đã cho thấy một thành phố có thể già đi mà vẫn tươi mới, cổ kính mà không cũ kỹ, ở đây con người biết trân trọng từng lớp thời gian đã bồi đắp nên thành phố, bởi vì đó là chiều sâu của ký ức đô thị. Giữ lại ký ức đô thị chính là cách ta giữ gìn linh hồn của một thành phố. Và một thành phố chỉ thật sự giàu có khi nó biết kể lại câu chuyện của chính mình bằng di sản văn hóa.