TẾT TRUYỀN THỐNG TRONG THỜI 4.0

  

Từ khi bước sang thế kỷ 21 nước ta đã có nhiều thay đổi trong sinh họat dịp Tết, đó là “sự chuyển dịch” ngày càng nhanh từ tính chất truyền thống - hướng nội sang hiện đại - hướng ngọai. Nếu trước đây ngày Tết mang ý nghĩa đón chào năm mới và sum họp gia đình thì giờ đây, ý nghĩa đón chào năm mới đã “dịch chuyển” đến sớm hơn, từ dịp Noel đến Tết dương lịch.

Quá trình giao lưu và hội nhập văn hóa giữa nước ta và thế giới đã mang đến những sinh họat mang tính quốc tế, như từ cuối tháng mười một đến Giáng sinh và Tết dương lịch có nhiều sinh họat văn hóa giải trí, từ lễ hội đến những dịp hàng hóa được bán giá rẻ khuyến mãi... Nhịp sống đô thị và công nghiệp đã phổ biến ở các thành phố lớn, nơi có hàng triệu người nhập cư, nhiều công ty nước ngoài đến sinh sống và làm việc.

Do đó, ý nghĩa ngày Tết giờ đây chủ yếu là lưu giữ truyền thống sum họp gia đình và mừng thọ ông bà cha mẹ. Dịp Tết với người Việt là lúc ông bà cha mẹ được gần gũi con cháu, con cái thể hiện sự chăm sóc ân cần với cha mẹ ông bà. Hơn hết cả là một dịp để gia đình gắn bó tình cảm với nhau hơn. Tuy nhiên, không nhiều gia đình Việt Nam còn giữ được tập tục này vì con cháu thường sống riêng, có khi ở xa không có điều kiện về thăm gia đình, nhất là vào dịp Tết tàu xe khó khăn… Bù lại bây giờ có điện thọai, có internet, không chỉ trong nước mà ở nước ngòai cũng có thể thăm hỏi ông bà cha mẹ bất cứ lúc nào. Nhờ đó những ngày tết vẫn có thể “gặp mặt” nhau để thể hiện tình cảm gia đình.

Ngày trước chuẩn bị cho ba ngày Tết phải từ đầu tháng chạp, chủ yếu lo cái ăn: mua trữ nhiều lọai thực phẩm gạo nếp bánh kẹo măng miến đậu xanh bánh tráng, rồi mua rau làm các lọai dưa muối… Từ ngày 23 Ông Táo về Trời là lo tìm mua thịt mua giò chả, chuẩn bị gói bánh và những món ăn truyền thống. Rồi mấy ngày Tết loay hoay nấu ăn cúng kiếng, có đi đâu cũng quanh quanh bà con, láng giềng, ít đi chơi xa…

Bây giờ, ăn Tết, chơi Tết đã có dịch vụ “từ A đến Z”, có tất cả các lọai thực phẩm đến các tour du lịch theo mọi nhu cầu. Ở các thành phố lớn hầu như không cần lo lắng đến việc ăn uống, vì chỉ cần đi siêu thị một buổi là có đầy đủ. Bàn thờ ông bà, mâm cơm cúng chiều ba mươi đêm giao thừa vẫn đầy đủ những món ăn truyền thống nhưng không cần vất vả như xưa, muốn chưng hoa đào hoa mai ở Sài Gòn hay Hà Nội đều có.

Bây giờ người đô thị lo chơi Tết hơn, từ tháng 9 tháng 10 đã tìm mua tour du lịch Tết, mua sớm vì sợ hết chỗ. Sài Gòn, Hà Nội ngày Tết lại vắng hoe, người về quê, người đi du lịch trong ngòai nước… thành phố bỗng yên tĩnh lạ lùng. Tuy vậy Tết vẫn đáng yêu vì cái vẻ “truyền thống mà hiện đại”, nhưng cũng đôi có chút ngậm ngùi. Dường như cái bận rộn của sự lo lắng, cái tình nghĩa của sự thiếu thốn, cái ấm áp của sự sum họp… giờ chỉ còn là ký ức của nhiều thế hệ.

***

Xưa nay người Sài Gòn đều thích đi chơi Tết, ngày lễ Tết thường ra ngòai ăn tiệm, có bạn bè thì rủ nhau ra hàng quán, ít khi bày vẽ nấu nướng ở nhà. Các bà các cô nội trợ cũng hay mua thực phẩm làm sẵn: việc đặt giò chả, bánh chưng bánh tét ở Sài Gòn phổ biến từ rất lâu rồi, có lẽ do lối sống đô thị các dịch vụ phát triển sớm. Người Sài Gòn trọng lễ nghĩa nhưng không quá câu nệ chuyện phải đi thăm viếng họ hàng vào dịp Tết, họ có thể đến thăm vào trước hay sau Tết miễn là thuận tiện cho cả hai bên.

Sài Gòn ngày càng có nhiều người từ nơi khác đến làm ăn, vì vậy Sài Gòn luôn có nhiều đặc sản của các vùng miền. Ngày Tết ở Sài Gòn có thể thưởng thức nhiều món ăn khác nhau chứ không chỉ có những món truyền thống. Tết cũng là dịp Sài Gòn đón nhiều người Việt sống ở nước ngòai về thăm gia đình. Ngày Tết ở Sài Gòn các khu vui chơi giải trí, rạp phim rạp hát, hàng quán bán như ngày thường, nhiều quán bán ngay từ sáng Mùng Một, giá cả đắt hơn nhưng mọi người đều vui vẻ chấp nhận vì “tết mà!”. Các hoạt động biểu diễn văn nghệ, mở cửa công trình văn hóa như bảo tàng, rạp phim... Được “ăn theo” là dịch vụ giữ xe, bán hàng rong. Ở các thành phố với nhu cầu dịch vụ cao, Tết còn là dịp “kiếm thêm” của nhiều người, một khía cạnh nào đó có thể coi là sự “phân phối lại thu nhập” (một cách tự phát) giữa các tầng lớp khác nhau trong xã hội.

Mươi năm gần đây có nhiều gia đình trẻ thích đi du lịch mỗi khi Tết đến, một phong cách nghỉ lễ được du nhập từ phương Tây. Cũng có thể coi đó là hệ quả tất yếu của lối sống công nghiệp, hàng ngày quá bận rộn mưu sinh và lễ Tết trở thành thời gian riêng tư ngơi nghỉ. Bên cạnh đó, người có thu nhập khá trở lên cũng biết bù đắp cho sức lao động của mình một cách xứng đáng. Vì vậy Tết là dịp họ cùng gia đình đi du lịch, nghỉ ngơi, mở mang kiến thức. Tuy nhiên, không phải Tết nào họ cũng đi như vậy, vì còn những mối quan hệ với gia đình cha mẹ hai bên cần phải chu toàn. Hơn nữa, với gia đình trẻ mà hàng ngày chỉ thích ăn tiệm, Tết nhất cũng để bếp nhà lạnh tanh thì… dễ “sinh chuyện” lắm, vì với người Việt Nam bữa ăn không chỉ là ăn, mà còn là sinh họat gia đình, duy trì quan hệ gia đình. Ngày Tết lại càng có giá trị như vậy.

Một điều thú vị hiện nay, trong nhiều gia đình sinh hoạt dịp tết đã có sự thay đổi theo xu hướng “vừa đủ” cho việc mua sắm thực phẩm, quần áo, đồ dùng, phân bố thời gian cho việc nghỉ ngơi, thăm viếng cha mẹ, đi chơi, giải trí… Tùy vào hoàn cảnh điều kiện của từng người mà mức độ “vừa đủ” cũng khác nhau, nhìn chung nhu cầu cá nhân – nhất là thời gian nghỉ ngơi – được nhiều người ưu tiên. Đồng thời nhiều bạn trẻ cũng biết dung hòa nhu cầu “tự do” của mình và nhu cầu “đoàn viên” của cha mẹ để tránh xung khắc mất vui trong những ngày nghỉ Tết.

Cũng như những món ăn ngày Tết, nhiều sinh hoạt Tết xưa không còn nữa. Cũng may là có báo chí, sách vở, phương tiện kỹ thuật mới lưu giữ và truyền lại cho đời sau. Không thể bắt cuộc sống hiện đại phải theo tất cả phong tục cũ vì có những điều không còn phù hợp. Mặt khác, bảo tồn không phải là giữ nguyên truyền thống, mà chỉ nên giữ phần tinh túy nhất, phần làm nên bản sắc văn hóa và con người Việt Nam. 

Sau một kỳ đại dịch khắc nghiệt vì những tháng “lockdown” căng thẳng, phần lớn người nhập cư đã trở về quê nhà, chưa thể quay lên thành phố. Người thành phố cũng bị cắt đứt khỏi những sinh hoạt và quan hệ giao tiếp bình thường với gia đình, bạn bè, đồng nghiệp... Những ngày Tết này là dịp để mọi người mở lòng bày tỏ và đón nhận sự quan tâm, tình cảm của  gia đình, bè bạn. Khi đã trải qua giây phút sống còn chúng ta càng biết trân quý hơn sự hiện diện mỗi ngày bên nhau.

Sài Gòn 2.12.2021

Nguyễn Thị Hậu

 

@ HẾT TẾT!

 Thật ra cảm giác “tết” chỉ thực sự từ 23 tháng chạp đến ngày Mùng Một. Đấy là thời gian bận rộn năm nào cũng vẫn những việc ấy, nhưng vẫn thấy nôn nao... Cảm giác như chạy đuổi theo những ngày cuối của một năm, thời gian thì vẫn thế mà sao làm gì cũng thấy mình quá chậm...

Tết năm nay TPHCM trong không khí căng thẳng của dịch cúm tàu, hơi khác năm ngoái vì TP là nơi trực tiếp có “ổ dịch”. Nhiều người không về quê nên thành phố đông hơn mọi năm, trừ chiều tối ba mươi đường phố còn vắng chút, từ sáng mùng Một đã tấp nập người xe như những ngày thứ bảy, chủ nhật... Chợ búa vẫn đông vẫn đắt, rau trái thịt thà không thiếu... Bữa 29 tết đi qua cửa hàng thực phẩm HN thấy có bán mùi già và cả hoa violet, thược dược, tính mua nhưng đắt quá: nắm mùi bé tẹo mấy chục ngàn, violet 50k /2 cành hoa lơ thơ, thược dược 18k/bông! Thôi, nhớ thì nhớ nhưng cái ví nó không cho nhớ, đành chịu Hai con gái mua về hai giỏ cúc kim cương và hai giỏ mào gà để trước cửa, trong nhà có cành đào to đẹp từ em Quốc An, vậy là Tết rồi.

Như mọi năm, sáng ba mươi ở nhà cúng cơm rước ông bà, chiều Ba mươi về nhà má cúng cơm ba, anh Hai và ông bà nội ngoại. Cả năm gia đình chỉ có vài ngày đông đủ trong bữa cơm nên ai cũng về sớm, mỗi người một tay phụ chị Hai cùng lo mâm cơm cúng. Năm nay má yếu nhiều, chị Hai cũng không khỏe nên không bày biện gì, vậy mà cũng đầy một bàn đủ món ngày Tết. Má hay nói “má còn sống đây thì còn cúng kiếng, má mất rồi các con lo sao thì lo...”, ý là sợ ba chị em không biết việc cúng giỗ! Chời, bà chị em đều U70 rồi, có dâu có rể, cháu nội cháu ngoại rồi... Không giỏi như má nhưng chắc chắn biết nề nếp gia đình, con cháu cũng chỉ có mấy đứa, ngày giỗ ngày tết là ngày anh em con cháu ruột thịt gặp nhau, sao mà bỏ giỗ quảy cúng tết được!

Cũng do dịch bệnh nên mùng Một không có khách và bà con đến chơi như mọi năm, “nhà ai nấy ở” để giãn cách cho cẩn thận. Nhưng mẹ con mình và con cháu vẫn về chúc mừng tuổi má, để được má lì xì, chời, bà già lo bỏ phong bao từ mấy ngày trước, cứ cho vô bỏ ra đếm đi đếm lại mấy lần, sợ quên sợ sót đứa nào, thương quá...

Trưa mùng Một mẹ con Sam Sam về nhà, nấu nồi nước lá mùi già mà em Hạnh Nguyên mang từ HN vào biếu, cho Sam tắm gội đầu năm, nàng thích lắm, cứ nói “thơm, thơm”. Bố Sam phải trực/cấm trại trong sân bay từ hôm 23 tháng chạp chưa biết bữa nào mới được về nhà? Như mọi năm chiều mùng Hai ông bà nội Sam xuống nhà ăn cơm. Bữa cơm của hai gia đình chỉ thiếu một người mà cũng thấy vắng...

Mùng Ba, đi chợ mua đồ nấu cơm cúng, thay bình bông mới trên bàn thờ, hóa vàng... Bánh chưng còn hai cặp cất vào tủ lạnh. Hết tết. Mừng nhất là thức ăn ngày nào hết ngày đó, không phải hâm đi nấu lại, không đầy một tủ lạnh đồ ăn dư

Chưa biết những ngày sắp tới sẽ thế nào nhưng trên FB tràn ngập lời chúc Năm mới Bình An. Trong một thế giới mà sự bất thường đang trở thành bình thường thì mọi người mới thấy quý trọng hơn những ngày bình an!

Mùng Bốn. Bắt tay làm việc thôi, bao nhiêu công việc đang chờ! Một năm sẽ trôi qua rất nhanh, nhất là khi ta ở vào tuổi ngoài 60

14.2.2021 #vunvatdoithuong

TRUYỀN THỐNG VÀ HIỆN ĐẠI

 https://nld.com.vn/van-nghe/truyen-thong-va-hien-dai-20200202211200194.htm?fbclid=IwAR1K58tug4m45Qxoz3bP0JYk7fdMlQX0v4eIxMRpOjdvQkSDcQcNIppigj0

Gần đây mỗi dịp xuân về khi mọi người chờ đón tết truyền thống thì có không ít ý kiến về việc cần thay đổi, thậm chí bỏ tết âm lịch vì thời gian nghỉ tết kéo dài, chi phí sinh hoạt tăng cao đột biến nhưng lãng phí, đặc biệt không phù hợp với các thành phố và trung tâm kinh tế - nơi cuộc sống vận hành theo mô hình “đô thị - công nghiệp – văn minh - hiện đại”.

Cũng dịp này, phương tiện giao thông Nam – Bắc trở nên căng thẳng vì hàng triệu lượt người về quê ăn tết sau một năm hay vài năm làm ăn ở “đất khách quê người”. Sau tết sự căng thẳng theo chiều ngược lại, nhiều nhà máy, khu công nghiệp phải qua rằm tháng giêng mới có thể hoạt động bình thường.

Qua Tết lễ hội dày đặc nhất là các tỉnh phía Bắc, thu hút rất đông người trong đó có nhiều công chức và quan chức. “Tháng giêng là tháng ăn chơi” nên kể cả công ty, cơ quan nước ngoài cũng phải “nhập gia tùy tục”.

Có thể coi đây là trường hợp tiêu biểu thể hiện “mâu thuẫn” giữa “văn hóa truyền thống” với sự thay đổi và phát triển kinh tế ngày càng nhanh trong xu hướng hội nhập quốc tế. Những ý kiến tranh luận quanh mâu thuẫn này có thể dẫn đến sự loại trừ lẫn nhau không: đã hội nhập thì phải xóa bỏ truyền thống hay bảo tồn truyền thống thì không thể hội nhập?

Mọi nền văn hóa đều có sự tiếp nhận, thay đổi và sáng tạo trên nền tảng bảo tồn giá trị cốt lõi của truyền thống. Những giá trị mới qua sự chọn lọc của thời gian và tiêu chí từng thời đại, sẽ trở thành truyền thống trong một thời đại mới. Vì vậy truyền thống và hội nhập không đối lập mà là hòa hợp, văn hóa và kinh tế không kìm hãm nhau mà cùng phát triển...

Những hiện tượng văn hóa trên đây có phần cản trở sự phát triển của xã hội là do chưa thoát khỏi “cái bóng của quá khứ”. Tính truyền thống mang lại sự an toàn, yên ổn nhưng lâu dài gây ra sự trì trệ, lạc hậu. Văn hóa truyền thống cần được thực hành với tâm thức hiện đại, chọn lọc và bảo tồn những giá trị cốt lõi chứ không bảo thủ những hình thức và ý nghĩa không còn phù hợp.

Một xã hội mà mục tiêu của truyền thống hay hiện đại, của kinh tế hay văn hóa đều nhằm mang lại cho con người một cuộc sống đầy đủ, tinh thần phong phú, tri thức đa dạng, ý thức cộng đồng cao. Mục tiêu này sẽ đảm bảo cho việc bảo tồn văn hóa truyền thống và phát triển kinh tế hiện đại không loại trừ lẫn nhau.

Nguyễn Thị Hậu

"BỚI" CHUYỆN CON GÀ

Trong mười hai con giáp có một số con vật quen thuộc trong đời sống người Việt Nam: tí, sửu, mão, dậu, tuất, hợi. Ngoài chuột thì những con khác đều là vật nuôi, trong đó gà là con vật gần gũi và hiền lành hơn cả.

Ở nông thôn nhà nào cũng nuôi vài con gà, có trống có mái, rồi thêm gà mẹ và bầy gà con. Ngôi nhà mái ngói hay nhà mái lá cũng có hàng cau trước sân phía sau vườn là vài bụi chuối. Đấy là nơi suốt ngày bầy gà đóng “đại bản doanh”. Nào là gà mẹ bới tìm thức ăn cho bầy con đang chíu chít, nào là cô mái tơ mắc đẻ bới đất làm ổ tròn nằm bẹp xuống, khi cô kêu cục ta cục tác là trong ổ có một quả trứng hồng xinh xắn còn nóng hôi hổi. Rồi mấy chú gà choai sửng cồ lao vào mổ nhau chí chóe… Trời đổ mưa bụi chuối che cho lũ gà co ro đứng dưới. Sau cơn mưa khi mặt trời ló ra rực rỡ thì lập tức chú gà trống vươn mình rũ cánh phạch phạch rồi cao hứng gáy lên mấy tiếng ò ó o… Thỉnh thoảng lũ gà mái quang quác kêu lên chạy tán loạn, thì ra có một cô đã bị ép dưới tấm thân to cồ của anh gà trống.

Hầu như mọi nhà đều nuôi gà làm thức ăn dự trữ khi có khách khứa, tết nhất, giỗ chạp, khi túng thiếu mang ra chợ cũng được món tiền, hàng ngày có thêm quả trứng dành cho trẻ con, người bệnh… Bầy gà còn biết nhặt nhạnh thức ăn vương vãi. Mỗi sớm mai không thế thiếu tiếng gà gáy và mỗi chiều khi nghe gà lục tục lên chuồng là lúc cả nhà quây quần bên mâm cơm tối. Ban đêm khi nghe gà kêu trong chuồng thì cẩn thận cầm đèn ra soi, coi chừng chuột cống hay con rắn bò vào cắn trộm. Có khi một tiếng động lạ cũng làm bầy gà nháo nhác. Đêm mất ngủ nằm đếm tiếng gà báo sang canh.

Những ngày còn nhỏ mấy khi được miếng thịt gà ngon lành vì ngoài dịp lễ tết nhà chỉ được ăn thịt gà khi chúng bị “toi, rù”  - một dạng bệnh cúm của gà, nhưng trước đó chúng đã phải uống nước tỏi đến vài ngày mà không khỏi bệnh. Lạ thật, ướp thịt gà với hành tỏi khi chiên, xào thì rất thơm ngon nhưng nếu gà chết vì bệnh thì lúc ấy thêm nhiều nghệ và gừng có khi cả sả nữa cũng không át được mùi tỏi sực trong miếng thịt gà khó chịu như mùi thuốc kháng sinh. Vậy mà vẫn ngon làm sao!

Ngày giỗ ngày tết hay lễ hội cần có mâm xôi “thắp nhang, cúng cụ” thì gà trống được ưu tiên gánh vác nhiệm vụ này. Gà luộc nguyên con khéo léo bẻ gập chân và cánh đặt trên đĩa lớn giữa mâm, miệng ngậm cành hoa hồng (có nơi là cúc vạn thọ) trông rất “mỹ thuật”. Có khi cặp chân gà chặt riêng, khi luộc chú ý nước lăm tăm sôi là vớt cặp chân ra trước, nhìn vào “thế” quặp của mấy ngón chân gà mà đoán việc may rủi sắp tới. Nhưng nếu muốn ăn ngon thì người ta thường chọn gà mái tơ hay mái dầu, thịt béo mềm vừa phải, lại có buồng trứng non. Cách chặt thịt gà thể hiện sự khéo léo của người chặt, xưa thường là đàn ông làm việc này: miếng thịt chặt vuông, đủ da thịt xương, đều nhau tăm tắp, xếp úp vào đĩa mặt trên là lớp da vàng ươm rắc lá chanh xắt sợi, đúng câu “con gà cục tác lá chanh”. Trong thiên phóng sự Việc làng của Ngô Tất Tố đã miêu tả tài nghệ chặt thịt gà của anh mõ đảm bảo mỗi phần của các ông tiên chỉ đều đủ cả đầu gà phao câu.

Ở thành thị việc chặt thịt gà thường do người nội trợ chính là bà mẹ, rồi sau để “thử tài” con dâu mới. À, chuyện thử tài nấu nướng của cô dâu mới còn có món giá đỗ (hay su hào, mướp hương) xào với lòng gà, xào làm sao không còn mùi giá sống, cọng giá mềm nhưng không nhũn. Xúc ra đĩa phía trên lớp giá trắng ngà là mấy miếng gan lòng mề màu nâu mềm và không bị chín quắt. Trong ẩm thực Việt món gà luộc có thể nói là phổ biến nhất từ trong nam ngoài bắc đến miền núi vùng biển… Gà luộc chấm muối tiêu chanh hay nước mắm nhĩ, nước luộc gà chỉ cần thêm chút muối và hành ngò là thành tô canh. Món luộc là “đặc sản” của Việt (cái/nước để riêng nhưng ăn được cả hai) khác món canh, hầm của Tây, Tàu cái nước lẫn lộn.

Trong tranh dân gian có tranh Hàng Trống (Thăng Long, Hà Nội) nhiều bức vẽ gà: gà trống đỏm dáng hay kiêu hãnh, bầy gà mẹ con đầm ấm hạnh phúc… vừa là cảnh thân thuộc hàng ngày vừa là ước vọng muôn đời của người dân. Đồ gốm gia dụng từ thế kỷ 19 ở vùng Lái Thiêu (Bình Dương) có nhiều hoa văn con gà trên đĩa, tô, ấm, bình… nét vẽ phóng khoáng, sinh động mà bình dị, ngày nay trở thành cổ vật nhiều người ưa thích. Hồi giữa thế kỷ 20 nhiều nhà giàu có còn thịnh hành những chiếc bàn ủi (bàn là) đúc bằng đồng hình “con gà” dùng than làm nóng. Một thời có ngân hàng còn quảng bá gửi tiền tiết kiệm bằng hình ảnh “con gà đẻ trứng vàng”.

Con gà không chỉ quen thuộc trong sinh hoạt hàng ngày mà nó còn là “hình tượng” của một số hoạt động khác của con người: “chữ xấu như gà bới” chê mấy anh học trò viết vụng, “gà cồ ăn quẩn cối xay” là đàn ông chỉ biết quẩn quanh xó bếp mà không dám “tung hoành ngang dọc”, “đẻ như gà”, “con cái trứng gà trứng vịt” là nhà đông con lít nhít, “miệng mồm lúc nào cũng quang quác” chê mấy bà đanh đá nói nhiều, “lơ ngơ như gà mất mẹ” là con mồ côi… Hơn tất cả, hình ảnh bầy gà hiền lành suốt ngày cần mẫn kiếm ăn, không đi đâu xa khỏi sân nhà vườn nhà, gà mẹ luôn nhường nhịn chia sẻ cho con từng hạt lúa con sâu, bầy gà đôi lúc cũng “đá nhau” nhưng lại sẵn sàng xù lông bảo vệ lẫn nhau khi có lũ quạ lũ diều xuất hiện… luôn được dùng để khuyên răn con người “khôn ngoan đá đáp người ngoài, gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau”.

Trong văn chương hiện đại, một nhân vật có sức sống lâu bền trong lòng người đọc là chị Dậu trong tác phẩm Tắt đèn của Ngô Tất Tố. Hình ảnh người phụ nữ cần cù nhẫn nhịn, yêu chồng thương con, có thể làm mọi việc vì chồng con kể cả việc vùng lên đánh lại bọn cai làng lính lệ, nhưng cuối cùng chị vẫn không thoát khỏi một “tiền đồ đen tối”. Cái tên nhân vật như đã phản ánh số phận của bao người nông dân.

Ngày nay ở thành phố nhiều trẻ em không biết con gà sống như thế nào vì chỉ được nhìn thấy gà công nghiệp đã làm sẵn bỏ bao nilon bán ngoài chợ hay trong siêu thị, tập làm văn “em hãy tả con gà” thì rập khuôn bài văn mẫu “nhà em có nuôi một con gà trống, mỗi sáng nó gáy ò ó o để đánh thức cả nhà”. Gần đây xuất hiện nhiều quán bán gỏi gà cháo gà dùng gà loại (gà công nghiệp không còn đẻ trứng nữa) giả làm gà ta, ăn miếng da thì dai chứ không giòn mà thịt thì vừa cứng vừa xác. Gà quê, gà thả vườn, gà ăn thóc lúa chứ không ăn thức ăn công nghiệp trở thành đặc sản. Nhiều nơi đang gầy dựng lại giống gà đặc biệt của địa phương như gà Đông Tảo (huyện Khoái Châu tỉnh Hưng Yên). Nhưng cũng nhiều nơi, nhất là vào mùa xuân, trò chơi dân gian đá gà đã biến thành những “sới gà” cá độ, một dạng của tệ nạn bài bạc. Lại còn mấy cô làm cái nghề “nhạy cảm” bị gọi là “gà móng đỏ”, thật oan cho gà quá!

Nếu con rồng được coi là linh vật vì biểu tượng cho tầng lớp triều thần quyền quý thì với những “thuộc tính” như trên, con gà có thể coi là “linh vật” của tầng lớp bình dân, vì hình ảnh quen thuộc của nó thể hiện từ sinh hoạt hàng ngày đến nét tính cách và những số phận phổ biến trong đời sống xưa nay của xã hội Việt Nam.

Sài Gòn 1.2017 (tranh: họa sĩ Đỗ Phấn)
Nguyễn Thị Hậu

Cúng Ông Bà trưa 30 tết Đinh Dậu

HÃY ĐỔI CÁCH ĂN TẾT

http://nld.com.vn/van-hoa-van-nghe/hay-doi-cach-an-tet-20160220215309071.htm

Nguyễn Thị Hậu 

Trong cuốn Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính, mục Tết Nguyên đán ghi rõ “Mùng một đầu năm là tết Nguyên đán. Tết này ăn to hơn cả mọi tết trong năm”:  từ trước tết nửa tháng đã nhộn nhịp mua sắm… cho đến mùng bốn (có nhà đến mùng bảy) thì hóa vàng tiễn đưa ông bà. Nhưng suốt một tháng giêng thì ai ai cũng đi chơi thăm viếng cảnh chùa, hội hè hát xướng…

Thời điểm của tết truyền thống là vào lúc nông nhàn, mùa xuân bắt đầu, cho nên đây còn là dịp nghỉ ngơi sau một năm vất vả lao động bên cạnh ý nghĩa đón chào một năm mới. Chính vì vậy thời gian nghỉ tết kéo dài như vậy đã tồn tại hàng ngàn năm, trên cơ sở của nền kinh tế và lối sống nông nghiệp, môi trường nông thôn và chủ thể là nông dân.

Thời chiến tranh và giai đoạn hậu chiến, dù từ hai ba tháng Chạp cũng đã nhộn nhịp chuẩn bị nhưng tết thường chỉ gọn trong ba ngày từ ba mươi đến mùng hai. Ngày mùng ba coi như hết tết, mùng bốn các cơ quan bắt đầu làm việc, mọi sinh hoạt trở lại bình thường.

Từ khoảng mươi năm nay khi tuần làm việc 5 ngày thì việc nghĩ lễ, tết thường được linh hoạt hoán đổi để kỳ nghỉ dài hơn, có khi nghỉ tết đến 8,9 ngày. Ở nông thôn hay vùng kinh tế nông nghiệp thì việc này không làm xáo trộn nhiều nhịp sống và cách thức làm ăn. Nhưng ở đô thị, các khu công nghiệp thì việc nghỉ lễ, tết dài ngày đã có ảnh hưởng không nhỏ đến hoạt động kinh tế và cuộc sống. Ngoài ra dịp Noel và tết Dương lịch nhiều công sở liên quan đến nước ngoài không làm việc hoặc giảm hoạt động vì đây là kỳ nghỉ dài ngày của người nước ngoài. Do đó nhịp sống đô thị đã mang không khí tết từ cuối năm dương lịch.

Tết cổ truyền là nét văn hóa độc đáo của người Việt Nam, là dịp sum họp gia đình nên được nghỉ dài ngày thì thuận tiện cho số lượng lớn người nhập cư, người đi xa  có thể về quê thăm viếng nghỉ ngơi. Người thành phố có thể đi chơi xa, du lịch, nhu cầu tiêu dùng lớn nên dịch vụ ngày tết cũng phát triển hơn, các hoạt động văn hóa được tổ chức, lễ hội được phục hồi thể hiện sự bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống đồng thời thu hút khách nước ngoài. Có thể thấy đó là những yếu tố tích cực của tết “ta”.

Tuy nhiên những ảnh hưởng tiêu cực cũng không ít, nhất là trong giai đoạn “hội nhập” kinh tế mạnh mẽ hiện nay. Có thể nói gọn: nghỉ tết dài ngày làm duy trì tâm lý và thói quen “tháng giêng ăn chơi” gây nên sự lãng phí rất nhiều thời gian nhất là ở những cơ quan nhà nước. Trước tết và sau tết là chuyện căng thẳng tàu xe máy bay phục vụ nhu cầu đi lại của hàng triệu lượt người; là chuyện lợi dụng tết nhất để tăng giá vô tội vạ, biếu xén hối lộ, là chuyện nhậu nhẹt say xỉn và tai nạn giao thông tăng vọt… Nhiều người còn cho rằng có sự lãng phí khủng khiếp trong việc mua sắm ăn tết theo kiểu “no dồn đói góp” dù bây giờ không còn thiếu thốn như xưa.

Từ lối sống nông nghiệp với nhịp thời gian chậm nhưng luôn “linh hoạt” thay đổi tùy tiện chúng ta đang chuyển sang lối sống hiện đại với cơ cấu thời gian “hành chính” của công nghiệp hóa, nhanh hơn nhưng cũng chặt chẽ hơn. Do vậy ở các đô thị, trung tâm kinh tế, công nghiệp tất cả các hoạt động đều có liên quan, phụ thuộc vào nhau ít nhiều, không phải như ở nông thôn ruộng ai nấy cày trâu ai nấy chăn… Thế nhưng mỗi năm sau những ngày tết như hiện nay, nhiều khu công nghiệp đình đốn, vỡ hợp đồng sản xuất vì công nhân chưa, thậm chí không trở lại làm việc sau thời gian dài nghỉ tết, cơ quan hành chính thì rủ nhau đi lễ hội còn nhiều cơ quan kinh doanh thì “rồng rắn” đi lễ chùa cúng bái đầu năm… “Dân có cần nhưng quan không vội”.

Quá trình công nghiệp hóa – hiện đại hóa không chỉ là xây dựng cơ sở vật chất mà còn là sự thay đổi ý thức, lối sống từ xã hội nông nghiệp qua xã hội công nghiệp. Trong khi nông thôn chưa được “hiện đại hóa” sản xuất nông nghiệp thì sự thay đổi này thực sự khó khăn, bởi vì phần lớn người nhập cư đến các đô thị và khu công nghiệp là những người nông dân. Họ chưa có ý thức và hầu như không quen với tác phong công nghiệp. Thị dân hiện nay hầu hết sống ở thành phố chưa lâu, lối sống “văn minh hiện đại” tuân thủ luật pháp chưa thực sự trở thành ý thức tự giác. Trong bối cảnh xã hội như vậy việc duy trì tập quán ăn tết với nhiều hạn chế như hiện nay là điều dễ hiểu, lại được nhà nước “linh hoạt” thay đổi kéo dài ngày nghỉ nên thói quen này càng được “dung dưỡng”.

Với ý nghĩa độc đáo và đặc trưng văn hóa truyền thống thì không nên bỏ Tết âm lịch mà phải mạnh dạn thay đổi những gì không còn phù hợp, chỉ giữ lại một số sinh hoạt mang giá trị tinh thần quan trọng nhất. Nhưng tập quán “ăn tết” thì cần thay đổi gọn nhẹ, đơn giản, đỡ tốn kém hơn. Nếu chỉ nghỉ tết đúng ba (hay bốn) ngày gồm ngày 30 và mùng 1, 2 (và mùng 3) thì vẫn đủ thời gian để duy trì gìn giữ nét văn hóa cổ truyền ở gia đình và xã hội, đồng thời giảm thiểu được những lãng phí... Số ngày nghỉ lễ tết do nhà nước quy định, vì vậy muốn hạn chế yếu tố tiêu cực của tết cổ truyền thì vai trò quản lý nhà nước là đầu tiên.

Sau nữa, người dân cũng phải thay đổi nhiều thói quen, nhu cầu khác như chuyện về quê ăn tết của hàng triệu người, hoặc xã hội phải nâng cao gấp nhiều lần năng lực vận chuyện hành khách. Điều này trong vài năm tới đây có lẽ là bất khả thi. Khi phần lớn người đến thành phố không tìm thấy nơi “an cư”, chỉ là nơi kiếm tiền nhưng điều kiện sống không ổn định, thậm chí thiếu thốn thì giữa hai nơi đều “bất ổn”, quê hương bao giờ cũng là nơi người ta muốn trở về khi có điều kiện, dù chỉ là điều kiện thời gian..

So sánh tết “ta” với tết “tây” – ngay tết của Nhật bản - ở góc độ nào cũng có sự chênh lệch, bởi nền tảng xã hội và lịch sử không giống nhau. Muốn thay đổi những ảnh hưởng tiêu cực của tết ta thì cần nhìn nhận căn nguyên để thay đổi từ đó, không thể nóng vội vứt bỏ “sạch trơn” nhưng cũng không thể không thay đổi. Bởi vì “hội nhập” đòi hỏi phải xóa bỏ những “đặc thù” lạc hậu cản trở con người Việt Nam trở nên văn minh hơn.

Sài Gòn 29.1.2016

Bản đầy đủ, bản trên báo Người Lao động bị lược bỏ một số đoạn.

ĂN TẾT VỪA ĐỦ

Tạp bút, Nguyễn Thị Hậu

Cái Tết với người Việt là thời gian sum họp gia đình, những bữa ăn ngày Tết không chỉ để cúng ông bà mà còn là lúc gia đình trò chuyện về những điều đạo lý, hiếu thảo. Hơn hết cả tết là một dịp để sinh hoạt gia đình gắn bó hơn. Tuy nhiên truyền thống này đã ít nhiều phôi phai, nhất là ở thành thị, do nhịp sống công nghiệp ngày càng vội vã, bận rộn.

Ngày nay gia đình thường ít người hơn trước, kể cả ở nông thôn. Thanh niên đổ lên thành phố, ra các khu công nghiệp làm việc. Tàu xe đi lại dịp lễ tết khó khăn nhưng bù lại có điện thọai, có internet, không chỉ trong nước mà ở nước ngòai để có thể thăm hỏi ông bà cha mẹ bất cứ lúc nào. Qua việc thể hiện sự hiếu đễ với cha mẹ ông bà tình cảm gia đình càng gắn bó hơn.

Ngày lễ tết hay ngày giỗ mới có thể tập hợp nhau về nhà. Vì vậy tổ chức ăn uống nhân dịp gặp gỡ vừa là thói quen hàng ngày vừa là phong tục truyền thống.

Phần lớn gia đình Việt Nam vẫn còn giữ được tập tục “ăn giỗ, ăn tết” nhất là những gia đình nào có ông bà cha mẹ ở cùng. Nhiếu gia đình ở nông thôn tính sơ sơ hàng năm có tới chục đám giỗ, rồi mấy ngày tết là những bữa cúng sáng trưa chiều tối từ ngày Ba mươi rước ông bà tới ngày mùng Ba đưa ông bà đi. Chưa kể những ngày Rằm hay mùng Một lớn nhỏ trong năm.

Trong những ngày này phụ nữ thường giữ vai trò bếp núc bày dọn, đàn ông chỉ  thắp nhang và sau đó lo… nhậu. Từ sáng sớm các bà các mẹ sửa soạn cúng trà nước bánh trái trên bàn thờ, rồi xuống bếp nấu đồ cúng chay hay mặn. Chừng nửa buổi là dọn mâm cơm cúng với bảy, tám món nóng nguội chiên xào canh kho… đủ cả. Tàn nhang mâm cúng được mang xuống, có khi cả nhà quay quần mỗi người vài ba miếng, cũng có khi để đó rồi… dọn cất vô tủ lạnh, cho vô nồi hâm lại vì không có ai ăn. Ngày tết mà, nhìn cũng đủ no ngang, huống hồ bữa nào cũng vậy, tới nhà ai cũng thế! Cả ngày, cả tuần lễ tết, những người phụ nữ trong gia đình hầu như ít có dịp đi ra ngoài chơi với bạn bè, bà con… họ vẫn phải lo toan cơm nước hơn cả ngày thường vì là mâm cơm cúng không thể đơn sơ đạm bạc.

Vì vậy hiện này những gia đình ở thành phố và nhiều nhà ở nông thôn nữa đã “cải tiến” tục lệ này, để những người phụ nữ có thời giờ nghỉ ngơi, vui chơi, và cũng đỡ lãng phí thức ăn! Tục lệ được giữ lại phổ biến từ ngày Hai mươi ba Ông Táo mới bắt đầu mua sắm, ở thành phố thì đặt mua trước một số đặc sản hay thực phẩm ngon để biếu ông bà và vài người thân. Từ ngày này chợ Tết nhộn nhịp các chị các mẹ, hình ảnh mẹ và con gái đi chợ luôn là ký ức đẹp của phụ nữ ở bất cứ thời đại nào… Ở nông thôn nhiều gia đình chung nhau gói bánh tét bánh ít, đây cũng là dịp cho các cô gái học để biết làm. Gia đình nào cũng nấu vài món truyền thống cúng ngày Ba mươi và mùng Ba theo đúng phong tục. Còn những ngày khác thì đã đơn giản hơn nhiều. Vẫn thắp nhang bàn thờ ông bà nhưng không quá câu nệ phải cúng kiếng ngày ba bữa như trước.

Phần lớn các gia đình không có sự “xung đột” vì thay đổi này do thời thế đã có nhiều thay đổi, hòan cảnh công việc bận rộn nên cần gia giảm ít nhiều tục lệ cũ. Tuy vậy những việc như đi chợ Tết, bữa cơm cúng Ông Táo, cúng trưa Ba Mươi đón ông bà, cúng Giao thừa, Mùng Một thăm bên nội bên ngoại, Mùng Ba đưa ông bà… thì hầu như vẫn được thực hiện. Tuy không quá bày vẽ cầu kỳ nhưng nếu không có những tục lệ này thì không còn là Tết Việt Nam nữa.

Hiện nay nhiều gia đình trẻ thích đi du lịch vào dịp Tết, một phong cách nghỉ lễ được du nhập từ sự giao lưu văn hóa với phương Tây. Giới trẻ có thu nhập trung bình khá trở lên quan niệm không chỉ là kiếm tiền mà còn là hưởng thụ từ đồng tiền kiếm được. Vì vậy khi có điều kiện thì họ đi du lịch nghỉ ngơi, mở mang kiến thức… Tuy nhiên, nếu Tết nào cũng đi xa nhà thì không nên, cũng như các gia đình trẻ chỉ thích ăn tiệm mà để bếp nhà lạnh tanh thì… dễ “có chuyện”, vì văn hóa Việt Nam bữa ăn không chỉ là ăn, mà còn là sinh họat gia đình, duy trì văn hóa gia đình. Ngày Tết lại càng nên như vậy.

Ăn tết vừa đủ, chơi tết cũng vừa đủ, đừng phung phí, có lẽ ai cũng nghĩ vậy. Nhưng thế nào là “vừa đủ” thì không phải ai cũng nghĩ giống ai. Tùy vào hòan cảnh điều kiện của từng người mà nhu cầu “vừa đủ” cũng khác nhau cho việc mua sắm thực phẩm, quần áo, đồ dùng, phân bố thời gian cho việc nghỉ ngơi, thăm viếng cha mẹ, đi chơi, giải trí… Cần có và rèn luyện “kỹ năng” sử dụng thời gian và tiền bạc thì mới biết thế nào là “vừa đủ”. Mặt khác, các bạn trẻ nên biết dung hòa nhu cầu của mình và nhu cầu của cha mẹ - nhất là khi sống chung - để tránh xung khắc, mất vui trong mấy ngày Tết.

Sài Gòn 6/1/2016

Mừng tuổi Má mùng Một tết

Cúng ông bà trưa 30 TẾT.

MÂM CƠM CÚNG ĐƠN GIẢN CÓ MẤY MÓN ÔNG NỘI HAI CON THÍCH ĂN




NỒI THỊT KHO TRỨNG CON GÁI RẤT THÍCH



CHIÊN SẴN CHẢ GIÒ RỒI ĐỂ TỦ LẠNH, KHI NÀO ĂN CHIÊN LẠI CHO GIÒN :)



RAU CỦ NẤM XÀO LÒNG GÀ



HẦM SẴN NỒI XƯƠNG ĐUÔI HEO, MAI SẼ HẦM VỚI MĂNG KHÔ.



TÔM KHÔ, CỦ KIỆU, DƯA MÓN, DƯA HÀNH VÀ 1 HŨ DƯA CẢI CHUA NỮA, ĐỦ NHẬU, HÉN :)

Vụn vặt đời thường (29) - bạn hiền viết chữ

Gần Tết, bạn hiền Phạm Hoàng Quân từ Cái Bè, Tiền Giang lên Sài Gòn, ngồi vỉa hè viết chữ tặng bạn bè . Đây là thông lệ của nhóm anh chị em chơi với nhau từ nhiều năm nay. Chỉ là những nhữ Nôm na thôi nhưng đầy tình nghĩa, và đậm chất dân dã của người Nam bộ :)

MÙNG MỘT :)