*Quê hương không bao giờ là “quê cũ”
Khi thông tin sáp nhập các tỉnh, thành được công bố, nhiều người nhận ra những tên đất, tên làng, những ký hiệu hành chính vốn quen đến mức ít người để ý, bỗng trở thành chủ đề khiến lòng ai cũng có chút xao động. Trên truyền thông bắt đầu phổ biến những địa danh mới bao trùm những vùng đất cũ, tựa như mọi thứ có thể đổi thay ngay lập tức chỉ bằng một đường kẻ mới, bằng một dòng chữ khác… Nhưng sâu trong ký ức của mỗi người mỗi cộng đồng, tên làng tên tỉnh không chỉ là những chữ cái vô hình, nó là ký ức là lịch sử, đâu có thể dễ dàng sắp xếp thay đổi như trên một văn bản, một tấm bản đồ.
Người bạn tôi sống ở nước ngoài đã vài chục năm, nhưng trong tâm tưởng của chị, quê nhà vẫn là dòng kinh với cây cầu dừa, những ngôi nhà sàn ven sông luôn mấp mé mặt nước vào mùa nước nổi, ngôi nhà lồng chợ tuy nhỏ nhưng luôn đầy ắp cá tôm và những loại rau trái tươi ngon… Ngôi đình dựng từ thủa mở làng lập ấp đến nay trên dưới hai trăm năm, vẫn đều đặn Lễ Khai hạ Lễ Kỳ yên đúng thời đúng khắc. Chỉ cần nhắc đến một địa danh là tất cả những hình ảnh ấy liền hiện hữu. Địa danh nào phong cảnh ấy. Bởi vậy, khi chị nhắn hỏi và tôi trả lời về tên mới của quê chị, dù cách nhau nửa vòng trái đất tôi vẫn nghe thấy chị lặng đi…
Công cuộc cải cách hành chính từ việc sáp nhập các tỉnh thành lần này không phải là lần đầu tiên. Sau mỗi lần “nhập tách” đều để lại một vấn đề cốt lõi: đó là những giá trị văn hóa đặc hữu của từng vùng không dễ chìm khuất trong một bản đồ rộng lớn hơn nhưng đã bị hao hụt, tổn thương. Khi địa danh hành chính thay đổi kéo theo rất nhiều thứ khác thay đổi theo, người nghe không dễ định vị một khu vực theo cách gọi mới, không dễ hình dung ngay bản sắc văn hóa một đơn vị hành chính mới. Những ngày miền Trung bị lũ lụt vừa qua, bên cạnh bao nỗi lo lắng và sự vất vả chống đỡ của những người dân quê để bảo vệ sinh mạng, tài sản có nguy cơ bị dòng nước hung dữ cuốn đi, những người xa quê lại luôn thảng thốt hỏi nhau khi nghe tin tức: địa danh tỉnh đó mà cụ thể là ở chỗ nào? Có phải là quê mình không?
Trong việc làm của các cơ quan quản lý văn hóa luôn có kế hoạch kiểm kê di sản, gìn giữ lễ hội, tu bổ công trình cổ… Bên cạnh những nỗ lực ấy, còn một phần di sản vô hình chỉ tồn tại trong lòng người. Đó là cách bà dạy cháu một điệu ru xưa, là nếp nhà nhỏ vẫn giữ bàn thờ tổ với tấm hoành phi sẫm màu thời gian, là việc mỗi nhóm thợ, mỗi dòng họ vẫn gìn giữ quy ước truyền thống như một món nợ ân tình với quê cha đất tổ. Bởi với người dân bình thường, bảo tồn di sản không phải là làm cho đông người biết đến, không phải ở con số “có bao nhiêu di sản”, mà là giữ cho được những truyền thống của cha ông, để sau này con cháu còn biết quê hương, dòng họ, và dù đi đến đâu cũng luôn nhớ về đất nước mình!
Sáp nhập có thể mang lại nhiều điều mới: thuận lợi trong quản lý, phát triển kinh tế, hạ tầng mở rộng. Nhưng đổi thay không đồng nghĩa với lãng quên. Trên bước đường hiện đại hóa, mỗi người dân lại trở thành một người giữ lửa. Họ giữ trong tiếng nói, trong món ăn, trong câu chuyện kể, những điều mà không bản đồ hành chính nào có thể gom vào hay tách ra được. Quê hương không nằm trong tên gọi cũ hay đường biên cũ, mà nằm trong cách chúng ta tiếp tục kể về nó, tiếp tục sống với nó, tiếp tục gìn giữ nó bằng tất cả sự trân trọng.
Và khi những giá trị ấy được giữ gìn, quê hương, dẫu có đổi tên, vẫn không bao giờ là “quê cũ”.
*“Quê mới” và nhu cầu an cư – an tâm
Ở tầng sâu của xã hội, mọi cải cách hành chính chỉ bền vững khi đáp ứng được hai nhu cầu nền tảng mà cộng đồng mong đợi: an cư trong đời sống vật chất và an tâm trong cảm nhận tinh thần.
An cư là câu chuyện của đời sống thường ngày. Người dân nhận biết hiệu quả của cải cách hành chính một cách giản dị: thủ tục có thuận tiện không, đi lại có gần hơn không, dịch vụ công có tốt hơn không. Tổ chức chính quyền chỉ thật sự mang lại ý nghĩa khi nó cải thiện trải nghiệm sống thường nhật. Khoảng cách đến bệnh viện tuyến tỉnh hay trung tâm hành chính có rút ngắn? Con trẻ có thêm cơ hội học tập? Hệ thống xe buýt liên vùng, đường giao thông, nước sạch, xử lý rác thải có được đầu tư đồng bộ hơn? Những điều này tác động trực tiếp đến chất lượng cuộc sống, đầu tiên là ở quy mô gia đình, sau mới đến quy mô tỉnh thành.
Một nỗi lo phổ biến từ những đợt “nhập, tách” trước đó là sự chênh lệch phân bổ nguồn lực. Người dân ở khu vực xa trung tâm thường e ngại mình sẽ bị “lép vế” vì nguồn lực sẽ dồn về một điểm và vùng sâu xa bị quên lãng. Đây không phải cảm xúc nhất thời mà là từ thực tế ở không ít địa phương. Vì vậy, để người dân an cư, cải cách cần đi kèm các bảo đảm cụ thể: hạ tầng giao thông liên kết vùng, cơ chế đầu tư cân bằng và dịch vụ công cần phủ rộng đến mọi vùng dân cư.
Sáp nhập kéo theo điều chỉnh quy hoạch, đôi khi tác động đến giá đất và thị trường lao động, vì vậy yếu tố sinh kế cần được tính toán cụ thể. Những gia đình thu nhập trung bình hoặc người lao động tự do luôn nhạy cảm với sự thay đổi này. Nếu thiếu thông tin minh bạch người dân dễ cảm thấy bấp bênh, điều đó tác động làm giảm niềm tin vào chủ trương, chính sách.
Bên cạnh sự An cư là An tâm. Đây là nhu cầu tinh thần tưởng nhẹ mà rất nặng nhưng thường ít nhận được những chính sách cụ thể. Ngoài đời sống vật chất, sự an tâm của người dân lại chịu ảnh hưởng mạnh từ những điều rất trừu tượng: bản sắc, ký ức đô thị hay làng quê, tên gọi quen thuộc, đặc biệt là cảm giác “mình thuộc về đâu”. Nhiều địa danh tồn tại hàng trăm năm, chứa đựng bao lớp lịch sử, phong tục, lối sống. Khi một nơi được sáp nhập và đổi tên, người dân đôi khi có cảm giác như một phần ký ức bị đặt lại chỗ khác. Đó không phải là phản ứng bảo thủ mà đó là biểu hiện của căn tính cộng đồng, một yếu tố quan trọng giúp một vùng đất duy trì sự ổn định xã hội.
Chính quyền chủ trương sáp nhập để nâng cao hiệu quả quản lý, nhưng người dân ghi nhớ địa danh quê quán như một phần của đời mình. Do đó, để người dân “an tâm” thì chính sách về văn hoá – an sinh cần tinh tế và kiên nhẫn hơn nhiều so với việc trình bày các chỉ tiêu kinh tế. Trong sâu thẳm mỗi con người, mỗi cộng đồng luôn có những câu hỏi, cũng là những trách nhiệm mà người dân có quyền được biết: Lợi ích của sự thay đổi là gì? Điều gì cần thay điều gì cần đổi, và điều gì cần được giữ nguyên? Bản sắc địa phương có được bảo toàn, vị thế cộng đồng có được tôn trọng?
Những nỗi lo này không phải là trở ngại mà là dấu hiệu giúp chính quyền thiết kế chính sách tốt hơn. Nói cách khác, người dân không đòi hỏi điều gì quá lớn lao, họ mong sự thay đổi đem lại giá trị đủ rõ ràng để giảm nguy cơ bất ổn. Từ những vấn đề này khi người dân cảm nhận được sự minh bạch và tôn trọng, họ sẽ đồng hành cùng chính quyền vượt qua những thay đổi khó khăn nhất. Đó là một trong những động lực để phát triển bền vững.
*Có những “đường biên” mà AI không thể xóa
Không chỉ là những người đi xa, mà ngay người sống tại quê nhà cũng luôn mang trong mình những hoài niệm về quê hương gắn liền với tên gọi cũ bởi vì đấy là ký ức tuổi thơ, là câu chuyện của ông bà, cha mẹ, là mối tình đầu thời thanh xuân, là tình nghĩa sâu nặng lúc tuổi xế chiều... Khi những tên gọi ấy không còn, nhiều người cảm giác như mất đi một phần gốc rễ. Cuộc sống hiện đại với nhiều vấn đề hiện ra rồi biến mất nhanh chóng, nhưng sự lưu luyến với những gì thân thuộc vẫn hiện diện dai dẳng trong tâm thức con người. Đó là điều mà không trí tuệ nhân tạo nào có thể thay thế được!
Chúng ta đều biết AI có thể tối ưu mọi quy trình, phân tích dữ liệu hay đề xuất mô hình tổ chức hiệu quả. AI rất giỏi trong việc tổng hợp các nhóm dữ liệu: vùng kinh tế, mật độ dân số, mạng lưới giao thông. Nhưng con người không sống như những tập dữ liệu nên AI không thể đo chính xác nỗi băn khoăn của người dân khi đối diện sự xáo trộn lớn trong đời sống, AI không thể đánh giá đúng cảm giác lo lắng khi văn hoá một vùng quê có nguy cơ bị mai một… “Đường biên ký ức” là thứ không thể xóa bằng thuật toán. AI giúp con người rất nhiều trong đề xuất chính sách, nhưng nếu chỉ dựa vào AI, chính sách sẽ thiếu chiều sâu nhân văn.
Mặt khác, AI có thể dự báo và thiết kế xã hội bằng nhiều mô hình khác nhau, có thể lập trình những biểu hiện yêu ghét đồng thuận chối từ trong các robot… Nhưng dù thông minh đến mấy AI không thể thấu được nỗi đau, không cảm nhận được sự lo lắng khi bản sắc cộng đồng bị mai một trong biến động xã hội, AI không thể hiểu vì sao con người từ thế hệ này sang thế hệ khác luôn gắn bó với truyền thống quê hương. Cho đến nay những cảm xúc từ tâm hồn là vùng mà công nghệ phải đứng ngoài, và chỉ có thể vượt qua “đường biên” mơ hồ ấy bằng chính cảm xúc của con người!
Chính vì vậy, dù có sự hỗ trợ của AI về kỹ thuật nhưng con người phải giữ quyền quyết định các chính sách cho con người. Trong thời đại trí tuệ nhân tạo, con người có thể vẽ lại bản đồ nhanh hơn, chính xác hơn, có thể thiết kế những bản đồ mới trong tương lai.... Nhưng có những đường biên không nằm trên bản đồ. Đó là ranh giới của ký ức, của căn tính và cảm xúc. Những đường biên ấy, dù công nghệ phát triển đến đâu, vẫn cần được con người nhận diện, tôn trọng và gìn giữ.
Bởi vì loài người không bao giờ muốn để lại hậu duệ là những thế hệ robot có thể vô cùng thông minh nhưng không biết lưu giữ cảm xúc về ký ức và lịch sử, điều mà khi được nhắc nhớ chỉ có trái tim của con người mới có thể rưng rưng…
Nguyễn thị Hậu
TC NGƯỚI ĐÔ THỊ XUÂN BÍNH NGỌ 2026
