Nguyễn Thị Hậu
1.
Tôi vừa kết
thúc chuyến du lịch Nam Kinh – Hàng Châu – Thượng Hải. Đây không phải lần đầu
tôi đến Trung quốc, nhưng điều luôn gây ấn tượng với tôi không phải là những
tòa nhà chọc trời hay tàu cao tốc hiện đại, mà là cảm giác những thành phố này
được xây dựng theo một tầm nhìn rất dài hạn. Tại các thành phố tôi qua, cảnh
quan kiến trúc hài hoà xưa và nay, nhìn qua tưởng rất bình thường và ổn định từ
lâu. Nhưng thực tế để làm được điều đó lại cần hàng chục năm kiên trì, thậm chí
đã từng sai lầm và phải kiên quyết sửa sai.
Ở Nam Kinh,
những hàng cây ngô đồng cao lớn xanh mướt phủ kín nhiều tuyến đường. Ngay tại
Trường thành (xây dựng vào đầu thời Minh) ngoài việc bảo tồn và trùng tu rất
tốt, các cổng vòm là lối ra vào thành được sử dụng làm không gian trưng bày tư
liệu về toà thành, hình ảnh khai quật khảo cổ học, thú vị nhất là trưng bày các
loại hình gạch ngói xây thành và sử liệu về những đội quân từ các địa phương đã
sản xuất ra những viên gạch nhiều kích cỡ đó. Thành cổ, cũng như nhiều di tích,
được giữ như một phần của đời sống. Người dân chạy bộ trên thành, du khách ngồi
nghỉ dưới bóng cây, trẻ em đạp xe qua những khoảng không gian đã chứng kiến bao
biến động lịch sử. Di sản không đứng ngoài cuộc sống mà di sản chính là cuộc
sống. Nam kinh vẫn phát triển hiện đại nhưng không phải bằng cách xóa đi ký ức
của mình.
Hàng Châu lại
cho tôi một cảm nhận khác. Cả thành phố dường như biết lùi lại một bước để
thiên nhiên và di sản được lên tiếng. Công viên và cây xanh phủ kín thành phố.
Những tuyến đường rợp mát dành cho người đi bộ và xe đạp được tổ chức như những
mạch nối nhẹ nhàng giữa con người với cảnh quan. Ở Hàng Châu, Tây Hồ nổi tiếng
bới phong cảnh và có nhiều di tích lịch sử. Không gian di sản văn hoá này không
bị bao quanh bởi những dự án bất động sản cao tầng. Thay vào đó là không gian
mở, công viên, đường đi bộ, cây xanh và những di tích được gìn giữ cẩn thận.
Giá trị của Tây Hồ không chỉ nằm ở cảnh đẹp mà ở việc mọi người đều có thể tiếp
cận và tận hưởng nó, là những truyền thuyết lịch sử vẫn được lưu truyền và minh
chứng bằng hệ thống di tích gồm miếu, đền, cầu, làng, vườn... Hàng Châu không
chỉ quy hoạch hiện đại cho thành phố mà còn quy hoạch cả những khoảng lặng cho
con người có thể sống chậm hơn.
Thượng Hải là
một ví dụ điển hình của bảo tồn và phát triển. Đó là thành phố của những tòa
nhà chọc trời, của tài chính toàn cầu, của công nghệ và ánh sáng. Nhưng cũng
chính ở nơi ấy, phố cũ, nhà kho, bến cảng, khu tô giới... không bị xóa đi để
nhường chỗ cho những biểu tượng mới mà chúng được kể lại bằng một ngôn ngữ mới,
trở thành di sản sống động trong thành phố hiện đại. Tuổi đời của khu phố lịch
sử ở Thượng Hải cũng chỉ một vài trăm năm, nhưng không vì thế mà không được coi
trọng về giá trị văn hoá. Những toà nhà thời “thuộc địa” trở thành điểm
check-in đông đúc như Bến Thượng Hải hay khu vực những toà tháp của Trung tâm
tài chính. Hai thế giới cùng tồn tại, bổ sung cho nhau thay vì loại trừ nhau. Từ
đó, di sản đô thị trở thành nguồn lực của phát triển, ký ức lịch sử trở thành
chất keo kết dính các thế hệ thị dân.
Thượng Hải –
Phố Đông trở thành hình mẫu phát triển của nhiều thành phố Trung quốc, không
chỉ hình mẫu của sự hiện đại mà còn là bài học kinh nghiệm của nhiều sai lầm
trong quá trình xây dựng đô thị mới từ vùng ven ngoại ô hay chỉnh trang các khu
phố cũ. Đó là bài học cần được học đầy đủ như một cuốn sách lịch sử cần được
đọc từ trang đầu đến trang cuối.
2.
Di sản lịch
sử văn hoá ở các thành phố Nam Kinh – Hàng Châu – Thượng Hải và hệ thống di sản
vùng phụ cận đã khéo léo được sử dụng trong kinh tế du lịch, mang lại cảm giác
về một sự hài hòa hiếm có giữa quá khứ và tương lai, giữa tốc độ phát triển và
sự trân trọng ký ức. Điều này có tác dụng tích cực đến đời sống tinh thần của
cộng đồng dân cư luôn biến động nhanh tại các thành phố lớn ở Trung quốc.
Di chuyển
suốt 5 ngày giữa các thành phố, dừng lại tại nhiều điểm du lịch nhưng hành
trình khá thuận lợi, nhanh chóng. Đó là do những thành phố này không chỉ đầu tư
vào hạ tầng giao thông như đại lộ, cầu vượt hay tàu cao tốc, metro... mà còn là
đầu tư vào chất lượng không gian đô thị. Có thể nhìn thấy khắp nơi là mảng xanh
của nhiều công viên lớn nhỏ, cây xanh bên đường, là mặt nước hồ trong xanh,
sông và kênh sạch sẽ… Tất cả không chỉ quy hoạch như cảnh quan đô thị mà còn giúp
điều tiết khí hậu, là hệ thống tích nước và thoát nước.
Một con đường không chỉ để xe chạy nhanh hơn
mà còn phải có bóng mát để đi bộ, khu thương mại có vỉa hè rộng rãi để tiện cho
đông người mua bán, nhiều khu phố cũ còn giữ nguyên những hành lang đi bộ dài
có mái che từ thời thuộc địa. Một dòng sông không chỉ là nơi thoát nước mà là
tài sản cảnh quan, không một nhà đầu tư nào được chiếm dụng hai bên sông thành
của riêng để xây nhà cao tầng. Một khu đất đẹp không mặc định phải trở thành khu
biệt thự sang trọng hay trung tâm thương mại cao cấp, nhưng nếu được quy hoạch
thành những cao ốc thì mật độ xây dựng thông thoáng, mang lại “không gian để
thở” cho những gia đình sống trong những căn hộ trên đó. Một công trình cũ
không mặc định phải phá đi để xây cái mới, mà luôn có phương án cải tạo chỉnh
trang cho những công năng mới, một đời sống mới để có thể phục vụ nhu cầu dân
cư thế kỷ 21.
Những gì ta
nhìn thấy hiện nay chính là kết quả của tư duy và chính sách quy hoạch đô thị
thống nhất và thực hiện đồng bộ từ cấp quốc gia đến các địa phương từ nhiều
chục năm trước. Vì vậy dễ dàng nhận thấy sự liên kết chặt chẽ từ hệ thống giao
thông đến việc ứng dụng nhiều thành tựu khoa học kỹ thuật trong xây dựng hạ
tầng, tính chất phát triển các siêu đô thị nhưng mở rộng kết nối với vùng xung
quanh. Từ góc độ văn hoá, có thể nhìn thấy triết lý “quy hoạch đô thị là một
cách đối thoại với thời gian”. Quy hoạch không chỉ quyết định diện mạo thành
phố hôm nay và tương lai, mà còn âm thầm định hình ký ức và chất lượng sống của
nhiều thế hệ mai sau.
Mỗi chuyến đi
đều để lại những tấm ảnh đẹp. Nhưng điều đáng giá hơn là mang về một góc nhìn
mới. Điều tôi nhìn thấy sự khác biệt ở Nam Kinh, Hàng Châu hay Thượng Hải không
phải vì họ giàu hơn, mà vì nhiều quyết định quy hoạch của họ dường như đã được
đưa ra với tầm nhìn 30 –50 năm, chấp nhận hy sinh một phần lợi ích ngắn hạn để
giữ lại những giá trị mà thế hệ sau vẫn được thụ hưởng. Đó là điều làm cho du
khách nhớ đến thành phố vì bản sắc riêng chứ không phải vì những tòa nhà hiện
đại giống nhau ở khắp nơi.
3.
Thành phố Hồ
Chí Minh là thành phố sông nước, thành phố của những bến cảng nổi tiếng. Sông
Sài Gòn, hệ thống kênh rạch dày đặc, khí hậu nhiệt đới thuận lợi để phát triển
đô thị xanh. Tuy vậy hiện nay nhiều đoạn bờ sông vẫn khó tiếp cận, nhiều tuyến
kênh còn thiếu không gian công cộng, diện tích cây xanh trên đầu người vẫn ở
mức khá thấp so với nhiều đô thị phát triển trong khu vực. Thành phố
cũng có rất nhiều di sản kiến trúc đẹp: Bưu điện Thành phố, Nhà thờ Đức Bà, trụ
sở UBND, chợ Bến Thành, các biệt thự cổ, Chợ Lớn hình thành từ hàng trăm năm
trước... Nhưng không ít công trình cũ ở khu trung tâm “vùng lõi di sản’ đã biến
mất để nhường chỗ cho những dự án mới mà giá trị kiến trúc chưa chắc tương
xứng.
Đô thị Sài
Gòn xưa có lớp trầm tích văn hóa dày hơn nhiều người vẫn nghĩ. Nhưng chính
thành phố ấy đang thay đổi từng ngày với một tốc độ rất “nóng”. Mỗi công trình
mới mọc lên đều mang theo kỳ vọng về tăng trưởng, mỗi tuyến đường mở rộng đều
hứa hẹn những kết nối mới. Điều đó là cần thiết vì một đô thị hơn mười triệu
dân không thể phát triển nếu chỉ sống bằng hoài niệm. Song, như bài học của
nhiều quốc gia đã cho thấy, phát triển chưa bao giờ đồng nghĩa với việc xóa
sạch những gì thuộc về quá khứ. TP. HCM đang bước vào giai đoạn đầu tư rất mạnh
về hạ tầng: metro, đường vành đai, các tuyến cao tốc, cải tạo kênh rạch, các đô
thị vệ tinh... Nhưng nếu chỉ đầu tư vào giao thông và hàng loạt chung cư mà chậm
đầu tư tương xứng cho cây xanh, không gian công cộng, mặt nước và bảo tồn di
sản, thì chắc chắn không thể trở thành một “thành phố sống tốt”.
Một đồ án quy
hoạch có thể quyết định giá trị bất động sản trong vài năm, nhưng cũng có thể
quyết định chất lượng sống của hàng triệu con người trong cả thế kỷ. Nó quyết
định người dân có được đi bộ dưới bóng cây hay chỉ đi giữa bê tông kính thép.
Có còn nhìn thấy dòng sông hay chỉ thấy những bức tường cao vút che khuất trời
xanh. Có còn nghe được những câu chuyện của thành phố hay chỉ sống giữa những
khối nhà im lìm vô danh. Nó quyết định người dân sẽ lưu giữ cái gì trong tâm
tưởng, về thành phố nơi mình sinh sống. Quy hoạch không chỉ giải quyết nhu cầu
của hiện tại mà còn gìn giữ khả năng nhận diện của thành phố trong nhiều thế kỷ
sau.
Thành phố Hồ
Chí Minh đang đứng trước một thời điểm đặc biệt. Không gian đô thị đang mở rộng
sau những thay đổi về địa giới hành chính. Cơ hội kiến tạo một siêu đô thị hiện
đại chưa bao giờ lớn như lúc này. Có lẽ cũng chưa bao giờ trách nhiệm gìn giữ
ký ức đô thị lại trở nên quan trọng đến vậy. Bởi nếu quy hoạch chỉ nhìn đến
nhiệm kỳ, chúng ta sẽ có thêm nhiều công trình. Nhưng nếu quy hoạch nhìn đến
nhiều thế hệ, chúng ta sẽ có một thành phố đáng sống. Một thành phố mà con cháu
mai sau không chỉ tự hào vì sự giàu có, mà còn nhận ra nơi mình đang sống được
xây dựng trên nền tảng của ký ức, của văn hóa và của lòng trân trọng quá khứ. Và
khi ấy, người ta sẽ hiểu rằng quy hoạch đô thị không chỉ là kỹ thuật mà đó là
đạo đức của phát triển.
Tôi mong một ngày nào đó, khi nhắc đến TP.HCM người ta không chỉ nói đây là đầu tàu kinh tế, mà còn là một đô thị xanh, có bản sắc văn hoá độc đáo, một thành phố đáng sống và biết nuôi dưỡng những gì làm nên linh hồn của chính mình.
TP. Hồ Chí Minh 7.7.2026
Bài trên Báo Tiền Phong ngày 1-2/8/2026
