THÀNH PHỐ VÀ TẦM NHÌN

 

Nguyễn Thị Hậu

1.

Tôi vừa kết thúc chuyến du lịch Nam Kinh – Hàng Châu – Thượng Hải. Đây không phải lần đầu tôi đến Trung quốc, nhưng điều luôn gây ấn tượng với tôi không phải là những tòa nhà chọc trời hay tàu cao tốc hiện đại, mà là cảm giác những thành phố này được xây dựng theo một tầm nhìn rất dài hạn. Tại các thành phố tôi qua, cảnh quan kiến trúc hài hoà xưa và nay, nhìn qua tưởng rất bình thường và ổn định từ lâu. Nhưng thực tế để làm được điều đó lại cần hàng chục năm kiên trì, thậm chí đã từng sai lầm và phải kiên quyết sửa sai.

Ở Nam Kinh, những hàng cây ngô đồng cao lớn xanh mướt phủ kín nhiều tuyến đường. Ngay tại Trường thành (xây dựng vào đầu thời Minh) ngoài việc bảo tồn và trùng tu rất tốt, các cổng vòm là lối ra vào thành được sử dụng làm không gian trưng bày tư liệu về toà thành, hình ảnh khai quật khảo cổ học, thú vị nhất là trưng bày các loại hình gạch ngói xây thành và sử liệu về những đội quân từ các địa phương đã sản xuất ra những viên gạch nhiều kích cỡ đó. Thành cổ, cũng như nhiều di tích, được giữ như một phần của đời sống. Người dân chạy bộ trên thành, du khách ngồi nghỉ dưới bóng cây, trẻ em đạp xe qua những khoảng không gian đã chứng kiến bao biến động lịch sử. Di sản không đứng ngoài cuộc sống mà di sản chính là cuộc sống. Nam kinh vẫn phát triển hiện đại nhưng không phải bằng cách xóa đi ký ức của mình.

Hàng Châu lại cho tôi một cảm nhận khác. Cả thành phố dường như biết lùi lại một bước để thiên nhiên và di sản được lên tiếng. Công viên và cây xanh phủ kín thành phố. Những tuyến đường rợp mát dành cho người đi bộ và xe đạp được tổ chức như những mạch nối nhẹ nhàng giữa con người với cảnh quan. Ở Hàng Châu, Tây Hồ nổi tiếng bới phong cảnh và có nhiều di tích lịch sử. Không gian di sản văn hoá này không bị bao quanh bởi những dự án bất động sản cao tầng. Thay vào đó là không gian mở, công viên, đường đi bộ, cây xanh và những di tích được gìn giữ cẩn thận. Giá trị của Tây Hồ không chỉ nằm ở cảnh đẹp mà ở việc mọi người đều có thể tiếp cận và tận hưởng nó, là những truyền thuyết lịch sử vẫn được lưu truyền và minh chứng bằng hệ thống di tích gồm miếu, đền, cầu, làng, vườn... Hàng Châu không chỉ quy hoạch hiện đại cho thành phố mà còn quy hoạch cả những khoảng lặng cho con người có thể sống chậm hơn.

Thượng Hải là một ví dụ điển hình của bảo tồn và phát triển. Đó là thành phố của những tòa nhà chọc trời, của tài chính toàn cầu, của công nghệ và ánh sáng. Nhưng cũng chính ở nơi ấy, phố cũ, nhà kho, bến cảng, khu tô giới... không bị xóa đi để nhường chỗ cho những biểu tượng mới mà chúng được kể lại bằng một ngôn ngữ mới, trở thành di sản sống động trong thành phố hiện đại. Tuổi đời của khu phố lịch sử ở Thượng Hải cũng chỉ một vài trăm năm, nhưng không vì thế mà không được coi trọng về giá trị văn hoá. Những toà nhà thời “thuộc địa” trở thành điểm check-in đông đúc như Bến Thượng Hải hay khu vực những toà tháp của Trung tâm tài chính. Hai thế giới cùng tồn tại, bổ sung cho nhau thay vì loại trừ nhau. Từ đó, di sản đô thị trở thành nguồn lực của phát triển, ký ức lịch sử trở thành chất keo kết dính các thế hệ thị dân.

Thượng Hải – Phố Đông trở thành hình mẫu phát triển của nhiều thành phố Trung quốc, không chỉ hình mẫu của sự hiện đại mà còn là bài học kinh nghiệm của nhiều sai lầm trong quá trình xây dựng đô thị mới từ vùng ven ngoại ô hay chỉnh trang các khu phố cũ. Đó là bài học cần được học đầy đủ như một cuốn sách lịch sử cần được đọc từ trang đầu đến trang cuối.

2.

Di sản lịch sử văn hoá ở các thành phố Nam Kinh – Hàng Châu – Thượng Hải và hệ thống di sản vùng phụ cận đã khéo léo được sử dụng trong kinh tế du lịch, mang lại cảm giác về một sự hài hòa hiếm có giữa quá khứ và tương lai, giữa tốc độ phát triển và sự trân trọng ký ức. Điều này có tác dụng tích cực đến đời sống tinh thần của cộng đồng dân cư luôn biến động nhanh tại các thành phố lớn ở Trung quốc.

Di chuyển suốt 5 ngày giữa các thành phố, dừng lại tại nhiều điểm du lịch nhưng hành trình khá thuận lợi, nhanh chóng. Đó là do những thành phố này không chỉ đầu tư vào hạ tầng giao thông như đại lộ, cầu vượt hay tàu cao tốc, metro... mà còn là đầu tư vào chất lượng không gian đô thị. Có thể nhìn thấy khắp nơi là mảng xanh của nhiều công viên lớn nhỏ, cây xanh bên đường, là mặt nước hồ trong xanh, sông và kênh sạch sẽ… Tất cả không chỉ quy hoạch như cảnh quan đô thị mà còn giúp điều tiết khí hậu, là hệ thống tích nước và thoát nước.

 Một con đường không chỉ để xe chạy nhanh hơn mà còn phải có bóng mát để đi bộ, khu thương mại có vỉa hè rộng rãi để tiện cho đông người mua bán, nhiều khu phố cũ còn giữ nguyên những hành lang đi bộ dài có mái che từ thời thuộc địa. Một dòng sông không chỉ là nơi thoát nước mà là tài sản cảnh quan, không một nhà đầu tư nào được chiếm dụng hai bên sông thành của riêng để xây nhà cao tầng. Một khu đất đẹp không mặc định phải trở thành khu biệt thự sang trọng hay trung tâm thương mại cao cấp, nhưng nếu được quy hoạch thành những cao ốc thì mật độ xây dựng thông thoáng, mang lại “không gian để thở” cho những gia đình sống trong những căn hộ trên đó. Một công trình cũ không mặc định phải phá đi để xây cái mới, mà luôn có phương án cải tạo chỉnh trang cho những công năng mới, một đời sống mới để có thể phục vụ nhu cầu dân cư thế kỷ 21.

Những gì ta nhìn thấy hiện nay chính là kết quả của tư duy và chính sách quy hoạch đô thị thống nhất và thực hiện đồng bộ từ cấp quốc gia đến các địa phương từ nhiều chục năm trước. Vì vậy dễ dàng nhận thấy sự liên kết chặt chẽ từ hệ thống giao thông đến việc ứng dụng nhiều thành tựu khoa học kỹ thuật trong xây dựng hạ tầng, tính chất phát triển các siêu đô thị nhưng mở rộng kết nối với vùng xung quanh. Từ góc độ văn hoá, có thể nhìn thấy triết lý “quy hoạch đô thị là một cách đối thoại với thời gian”. Quy hoạch không chỉ quyết định diện mạo thành phố hôm nay và tương lai, mà còn âm thầm định hình ký ức và chất lượng sống của nhiều thế hệ mai sau.

Mỗi chuyến đi đều để lại những tấm ảnh đẹp. Nhưng điều đáng giá hơn là mang về một góc nhìn mới. Điều tôi nhìn thấy sự khác biệt ở Nam Kinh, Hàng Châu hay Thượng Hải không phải vì họ giàu hơn, mà vì nhiều quyết định quy hoạch của họ dường như đã được đưa ra với tầm nhìn 30 –50 năm, chấp nhận hy sinh một phần lợi ích ngắn hạn để giữ lại những giá trị mà thế hệ sau vẫn được thụ hưởng. Đó là điều làm cho du khách nhớ đến thành phố vì bản sắc riêng chứ không phải vì những tòa nhà hiện đại giống nhau ở khắp nơi.

3.

Thành phố Hồ Chí Minh là thành phố sông nước, thành phố của những bến cảng nổi tiếng. Sông Sài Gòn, hệ thống kênh rạch dày đặc, khí hậu nhiệt đới thuận lợi để phát triển đô thị xanh. Tuy vậy hiện nay nhiều đoạn bờ sông vẫn khó tiếp cận, nhiều tuyến kênh còn thiếu không gian công cộng, diện tích cây xanh trên đầu người vẫn ở mức khá thấp so với nhiều đô thị phát triển trong khu vực. Thành phố cũng có rất nhiều di sản kiến trúc đẹp: Bưu điện Thành phố, Nhà thờ Đức Bà, trụ sở UBND, chợ Bến Thành, các biệt thự cổ, Chợ Lớn hình thành từ hàng trăm năm trước... Nhưng không ít công trình cũ ở khu trung tâm “vùng lõi di sản’ đã biến mất để nhường chỗ cho những dự án mới mà giá trị kiến trúc chưa chắc tương xứng.

Đô thị Sài Gòn xưa có lớp trầm tích văn hóa dày hơn nhiều người vẫn nghĩ. Nhưng chính thành phố ấy đang thay đổi từng ngày với một tốc độ rất “nóng”. Mỗi công trình mới mọc lên đều mang theo kỳ vọng về tăng trưởng, mỗi tuyến đường mở rộng đều hứa hẹn những kết nối mới. Điều đó là cần thiết vì một đô thị hơn mười triệu dân không thể phát triển nếu chỉ sống bằng hoài niệm. Song, như bài học của nhiều quốc gia đã cho thấy, phát triển chưa bao giờ đồng nghĩa với việc xóa sạch những gì thuộc về quá khứ. TP. HCM đang bước vào giai đoạn đầu tư rất mạnh về hạ tầng: metro, đường vành đai, các tuyến cao tốc, cải tạo kênh rạch, các đô thị vệ tinh... Nhưng nếu chỉ đầu tư vào giao thông và hàng loạt chung cư mà chậm đầu tư tương xứng cho cây xanh, không gian công cộng, mặt nước và bảo tồn di sản, thì chắc chắn không thể trở thành một “thành phố sống tốt”.

Một đồ án quy hoạch có thể quyết định giá trị bất động sản trong vài năm, nhưng cũng có thể quyết định chất lượng sống của hàng triệu con người trong cả thế kỷ. Nó quyết định người dân có được đi bộ dưới bóng cây hay chỉ đi giữa bê tông kính thép. Có còn nhìn thấy dòng sông hay chỉ thấy những bức tường cao vút che khuất trời xanh. Có còn nghe được những câu chuyện của thành phố hay chỉ sống giữa những khối nhà im lìm vô danh. Nó quyết định người dân sẽ lưu giữ cái gì trong tâm tưởng, về thành phố nơi mình sinh sống. Quy hoạch không chỉ giải quyết nhu cầu của hiện tại mà còn gìn giữ khả năng nhận diện của thành phố trong nhiều thế kỷ sau.

Thành phố Hồ Chí Minh đang đứng trước một thời điểm đặc biệt. Không gian đô thị đang mở rộng sau những thay đổi về địa giới hành chính. Cơ hội kiến tạo một siêu đô thị hiện đại chưa bao giờ lớn như lúc này. Có lẽ cũng chưa bao giờ trách nhiệm gìn giữ ký ức đô thị lại trở nên quan trọng đến vậy. Bởi nếu quy hoạch chỉ nhìn đến nhiệm kỳ, chúng ta sẽ có thêm nhiều công trình. Nhưng nếu quy hoạch nhìn đến nhiều thế hệ, chúng ta sẽ có một thành phố đáng sống. Một thành phố mà con cháu mai sau không chỉ tự hào vì sự giàu có, mà còn nhận ra nơi mình đang sống được xây dựng trên nền tảng của ký ức, của văn hóa và của lòng trân trọng quá khứ. Và khi ấy, người ta sẽ hiểu rằng quy hoạch đô thị không chỉ là kỹ thuật mà đó là đạo đức của phát triển.

Tôi mong một ngày nào đó, khi nhắc đến TP.HCM người ta không chỉ nói đây là đầu tàu kinh tế, mà còn là một đô thị xanh, có bản sắc văn hoá độc đáo, một thành phố đáng sống và biết nuôi dưỡng những gì làm nên linh hồn của chính mình. 

TP. Hồ Chí Minh 7.7.2026

Bài trên Báo Tiền Phong ngày 1-2/8/2026