"ÁP LỰC" TỪ MỘT BÀ ĐỠ NGHIÊM KHẮC VÀ TỬ TẾ

 

Tuổi Trẻ cuối tuần trong tôi.

Tuổi Trẻ Cuối Tuần là tờ báo tôi được bén duyên rất sớm! Là một người làm công tác nghiên cứu lịch sử và khảo cổ, khi bắt đầu cộng tác với tờ báo là tôi biết mình bước vào một không gian văn hóa và một địa chỉ lan tỏa tri thức. Những cộng tác viên đồng thời là độc giả lâu năm với tờ báo như tôi hiểu rằng: TTCT dừng lại, không đơn thuần là sự vắng mặt của một ấn phẩm mà là sự khép lại của một diễn đàn trí thức đầy bản lĩnh – nơi lịch sử chưa bao giờ bị coi là chuyện của quá khứ xa xôi mà luôn là mạch ngầm chảy trong đời sống hôm nay.

Nhiều người thường nghĩ viết báo cho đại chúng là một cuộc dạo chơi nhẹ nhàng của những nhà nghiên cứu. Nhưng với riêng tôi, mỗi lần nhận lời viết bài cho TTCT là một lần tự đặt mình vào một thử thách, bởi vì Tòa soạn không cần những bài luận bàn lý thuyết suông. Áp lực lớn nhất mà các biên tập viên TTCT luôn đặt ra cho cộng tác viên trước các vấn đề xã hội chính là: Làm sao để chạm vào số đông? Làm sao để câu chuyện học thuật “cao siêu” trở thành câu chuyện gần gũi của mỗi gia đình?

Với tôi thách thức đó hiện lên ở mảng đề tài dạy sử và học sử. Trên trang báo TTCT, tòa soạn đã nhiều lần cùng các chuyên gia đi tìm lời giải cho câu hỏi nhức nhối: Vì sao học sinh chán sử? Làm sao để việc học sử không còn là gánh nặng của những mốc thời gian hay những con số khô khốc? Từ câu chuyện nhỏ của một cậu bé học lớp 5, trước kỳ thi cháu học mãi vẫn không thể thuộc tên các loại rìu đá và nơi tìm ra chúng. Tôi nhận ra những kiến thức đời thường khi trở thành lịch sử trong sách giáo khoa lại trở nên xa lạ và khó hiểu. Khó khăn của người viết lúc này là phải bước ra khỏi những định kiến thông thường, dùng lăng kính khoa học để lý giải một thực tế: lịch sử đang tách rời khỏi dòng chảy xã hội và sự quan tâm của người trẻ, nhất là học sinh phổ thông.

Và cũng từ những trăn trở về giáo dục ấy, TTCT đã gợi mở, đồng hành cùng tôi đi sâu vào một lát cắt vô cùng ý nghĩa: Lịch sử gia đình, dòng họ. Các bài viết của GS Ngô Vĩnh Long, nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân đã mang lại một cách nhìn mới: lịch sử đất nước không ở đâu xa xôi, nó được viết nên từ lịch sử của từng ngôi nhà, từ nếp nghĩ, gia phong, và từ chính những góc phố, hàng cây, ngôi trường cổ mà ông bà, cha mẹ và con cháu cùng từng đi qua. Khi một đứa trẻ không còn những không gian vật chất để cùng sẻ chia ký ức với thế hệ đi trước, sợi dây liên kết thiêng liêng với lịch sử dân tộc sẽ bị đứt gãy. Đó chính là cách học sử tự nhiên và bền vững nhất.

Nhắc lại điều này để thấy, việc bảo tồn không gian di sản chính là đang bảo tồn một "giáo cụ trực quan" sống động nhất cho việc học sử và giữ gìn gia phong. Điều này đã khích lệ tôi giới thiệu cuốn sách tự thuật “Lưu niên ký sự” của ông nội tôi, một công trình ghi chép tỉ mỉ về một gia đình, qua đó là một dòng họ ở Nam bộ trong giai đoạn cuối thế kỷ 19 – giữa thế kỷ 20. Qua đó góp phần tìm hiểu lịch sử, văn hóa và con người Nam bộ.

Từ năm 2010 trên trang báo này, tôi đã chia sẻ về sự biến mất của những "không gian công cảm" – những không gian công cộng, những công trình kiến trúc cổ nơi lưu dấu ký ức chung của nhiều thế hệ. Hai nhà báo Phan Cầm và Khổng Loan đã đặt câu hỏi cho tôi trong bài phỏng vấn đầu tiên về di sản đô thị Sài Gòn:  Khi những không gian công cộng, những di sản vật thể quanh ta bị xóa bỏ, người trẻ sẽ tìm đâu ra cái "neo" để gắn kết với quá khứ? Vai trò cũa những nhà khảo cổ, nhà nghiên cứu như chúng tôi đang ở đâu trong tình trạng di sản ngày càng hao hụt, biến dạng? Đó không chỉ là một câu hỏi mà tôi hiểu, đó là vấn đề trách nhiệm của giới nghiên cứu khi vẫn loay hoay trong không gian học thuật hàn lâm, mà chưa bước ra tiếp cận thực tiễn và giải quyết các vấn đề một cách trực diện!

Đáng buồn là nhiều vấn đề được đặt ra từ ngày ấy đến nay vẫn còn nguyên tính thời sự, thậm chí trở nên “bình thường” khi tốc độ và quy mô xâm hại di sản thiên nhiên ngày càng lớn, di sản văn hóa bị khai thác thương mại hóa ngày càng nhiều.

Nhiều năm cộng tác với Tuổi Trẻ Cuối Tuần tôi hiểu viết về di sản văn hóa chưa bao giờ là việc dễ dàng, bởi vì tòa soạn luôn đòi hỏi một cái đầu lạnh của người nghiên cứu và một trái tim nóng của người yêu văn hóa. Chính sự khắt khe ấy đã giúp nâng tầm những bài viết về văn hóa gia đình, về phương pháp dạy sử từ chỗ tưởng như là góc nhìn cá nhân trở thành một vấn đề xã hội có tầm ảnh hưởng nhất định. Viết về di sản rất dễ đụng chạm đến vấn đề bất động sản, nhưng Tòa soạn đã cho những người làm nghiên cứu một điểm tựa truyền thông vững chắc, để chúng tôi hiểu rằng mình không hề cô độc trong nỗ lực bảo tồn các di tích lịch sử, chỉ ra nguyên nhân của những xâm hại phá bỏ di sản... Từ đó đưa những giá trị di sản gần với đời sống, về với giá trị cốt lõi của xã hội.

Bên cạnh đó tòa soạn còn nâng tầm nhiều bài viết không chỉ ở mức thông tin, mà trở thành những tiếng chuông cảnh tỉnh, góp phần giữ lại từng di tích, từng lễ hội, từng sinh hoạt cộng đồng với những giá trị nguyên vẹn của nó. Tôi nhớ mãi TTCT đã đặt tựa cho một bài viết của tôi “Đừng để chìm chợ nổi” mang tính hấp dẫn của báo chí đồng thời cũng là lời cảnh báo khẩn thiết cho một di sản văn hóa sông nước ở đồng bằng sông Cửu Long.

Tôi và nhiều người vẫn quen với thương hiệu TTCT dù báo đã chuyển qua cuối tháng từ đầu năm 2026. Nhưng rồi TTCT cũng đi đến số cuối, những trang báo in thơm mùi mực, những trang online quen thuộc rồi sẽ trở thành một phần di sản của báo chí đương đại. Nhưng với tôi, tinh thần khoa học, sự tử tế và cái tâm giữ gìn "ký ức lịch sử" mà Tuổi Trẻ Cuối Tuần thắp lên sẽ không bao giờ lụi tàn. Nó đã kịp bén rễ sâu trong lòng độc giả và trong hành trình nghề nghiệp của những cộng tác viên. Từng trang báo đã nhắc nhở chính chúng ta cách ứng xử với quá khứ và đối thoại với tương lai.

Tháng 6. 2026. Nguyễn Thị Hậu

 

TẠM BIỆT BÁO IN HẸN MỖI NGÀY GẶP LẠI TUỔI TRẺ ONLINE

 

Tôi chưa từng nghĩ rằng sẽ có một ngày nào đó mình viết lời tạm biệt với một tờ báo mình quý mến –  báo Tuổi trẻ.

Thông tin về việc TP.HCM tổ chức lại các cơ quan báo chí, những thương hiệu mạnh một thời đứng trước sự thay đổi lớn, đặc biệt là báo in Tuổi Trẻ – một người bạn thân thiết của bao thế hệ độc giả – sẽ dừng bước để nhường chỗ hoàn toàn cho phiên bản Tuổi Trẻ Online. Thông tin này tuy không quá bất ngờ nhưng vẫn khiến lòng tôi chùng xuống một cảm xúc khó gọi tên. Tôi thuộc thế hệ gắn bó với những tờ báo in. Thói quen mỗi sáng được cầm trên tay tờ báo còn thơm mùi mực, lật từng trang giấy, lướt qua những tựa bài, những hình ảnh thời sự... không đơn thuần là đọc tin tức, mà là cảm nhận mình thuộc về đời sống của thành phố này. Giờ đây thói quen này sẽ dần dần chỉ còn lại trong ký ức của nhiều người dân TP. HCM.

Từ rất lâu rồi, với người Sài Gòn báo in không chỉ là phương tiện cập nhật tin tức. Đó là một thói quen, một lối sống và là một cách lưu giữ ký ức đô thị. Lùi lại những năm tháng cũ, ai mà không nhớ hình ảnh những sạp báo tràn ra vỉa hè, tiếng rao lảnh lót của những đứa trẻ bán báo dạo trong mưa nắng Sài Gòn. Thời ấy người bán báo nhiều hơn người bán vé số, bởi vì ở đâu cũng có những người chờ đợi tờ báo mỗi sáng như chờ một người bạn tâm giao. Thời ấy, đọc Tuổi Trẻ, người ta thấy hơi thở nóng hổi của cuộc chiến Tây Nam, cuộc chiến ở biên giới phía Bắc; thấy sự bức bối của thời kỳ “ngăn sông cấm chợ” và những làn gió từ “khe cửa hẹp” xé rào thời bao cấp ở TP. HCM. Từ tờ báo người ta chứng kiến những công trình đang lớn lên, những con người đang vượt khó, những phận đời mưu sinh vất vả, những vấn đề nóng bỏng của đất nước. Dù bài viết về chủ đề nào, tất cả luôn thấm đẫm tinh thần dấn thân của tuổi trẻ, sự thẳng thắn đậm chất Nam Bộ.

Bao nhiêu năm cầm tờ báo Tuổi trẻ, Tuổi trẻ cười, Tuổi trẻ cuối tuần thân thuộc... người đọc có thể tìm thấy trong đó những bài viết giúp nâng cao tri thức, mở rộng hiểu biết về văn hóa hay giải trí cho đầu óc nhẹ nhõm hơn sau những phút hối hả cùng cuộc sống.

Sự chuyển mình của công nghệ là không thể đảo ngược. Có thể báo chí thành phố rồi sẽ khoác lên mình tấm áo mới, tinh gọn hơn, hiện đại hơn. Khi báo điện tử lên ngôi, thông tin được tính bằng giây bằng phút, việc những trang báo in lùi lại phía sau là một hiện tượng mang tính thời đại. Chúng ta hiểu điều đó. Nhưng khi tất cả thu lại bằng một cái chạm trên màn hình smartphone phẳng lì vô cảm, người ta chợt nhận ra mình vừa đánh mất một trải nghiệm xúc giác đầy hoài niệm. Những tờ báo có thương hiệu mạnh một thời, nay đứng trước làn sóng tinh giản, sáp nhập hay chuyển đổi, giống như những người bạn đi cùng ta một quãng đường dài, đã được coi là hoàn thành nhiệm vụ lịch sử và lặng lẽ rẽ sang một lối đi khác.

Riêng với tôi, bài phỏng vấn đầu tiên về di sản văn hóa là trên báo Tuổi trẻ, những truyện ngắn 100 chữ cũng hiện diện trên Tuổi Trẻ đầu tiên, nhiều bài “Thời sự và suy nghĩ” trên trang báo này về các vấn đề xã hội quan tâm. Báo Tuổi trẻ thực sự là một nơi luôn tạo điều kiện để những nhà báo nghiệp dư như tôi được góp một tiếng nói xây dựng thành phố. Điều đó chúng tôi sẽ không quên!

Giờ đây, báo in khép lại một chương cũ nhưng người đọc luôn mong rằng tinh thần TUỔI TRẺ vẫn vẹn nguyên trên báo online. Dẫu cho "hình hài" của tờ báo có thay đổi thế nào thì điều độc giả mong mỏi nhất chính là cái "chất" bên trong không bao giờ mất đi. Đó là sự chân thực, tính phản biện xã hội và tấm lòng luôn hướng về người dân. Tờ báo in có thể “chấm dứt” sứ mệnh của nó, nhưng tinh thần của những người làm báo dấn thân vì cộng đồng thì phải luôn được tiếp nối trên không gian số.

Tạm biệt báo in không phải là lãng quên, mà là cất giữ nó vào một góc nhỏ của miền ký ức. Cảm ơn những tờ báo giấy đã cùng tôi đi qua năm tháng từ thanh xuân đến khi tuổi về chiều. Sáng mai dẫu có đọc tin tức qua màn hình điện thoại, tôi vẫn hy vọng rằng, cuộc sống dù thay đổi thế nào thì luôn còn đó nguyên vẹn những giá trị mà báo chí tử tế đã dày công vun đắp. Bởi vì sau tất cả những dòng chữ điện tử ấy là những con người đang tiếp tục làm nghề báo!

Bài trên báo Tuổi trẻ số in cuối cùng ngày 30.6.2026

https://tuoitre.vn/tam-biet-bao-in-hen-gap-tuoi-tre-online-moi-ngay-100260630060237331.htm

ĐẬP BÚA VÀO TAY (vài #truyen100chu )

 Bạn đã có lần nào đau điếng người vì đập búa vào chính tay mình chưa?

Bạn ở trong bếp, ông xã ngoài phòng khách đóng cái gì đấy cộp cộp. Bỗng nghe tiếng con khóc, rồi thằng bé chạy vào ôm lấy bạn. Bạn âu yếm hỏi (hệt như ông bụt hỏi cô Tấm), làm sao con khóc? Thằng nhỏ trả lời, bố bị búa đập vào tay. Ồ, vậy à. Bố bị đau nhưng không khóc. Con trai thì phải dũng cảm như bố chứ? Huhu, thằng bé nức nở, tại lúc bố đập búa vào tay con buồn cười quá… À, thế thì chính là con trai bị “búa đập” chứ không phải là bố!

***

Hồi yêu nhau. Có lần gọt trái cây cho nàng, anh bị đứt tay chút xíu. Nàng mặt mày tái mét, ôm cả cánh tay anh hốt hoảng đòi đưa đi… bác sĩ! Lấy nhau rồi. Một lần thấy tấm hình cưới sắp bị rớt, anh mang búa đinh ra sửa. Loay hoay sợ đụng bể kiếng, búa đập vào tay. Máu tóe ra. Anh xuýt xoa nhờ nàng lấy giùm bông băng, nàng bực bội rời mắt khỏi màn hình TV đang sướt mướt phim Hàn quốc: Sao anh vụng thế! Chồng với chả con! Vết đứt tay ngày xưa giờ anh mới thấy thấm đau!

***

Nhà không có đàn ông, tất tật mọi việc bạn đều (phải) tự làm lấy. Từ việc lớn như kiếm tiền, xây nhà, sửa nhà… cho đến việc nhỏ như chăm con, cơm nước chợ búa, việc vặt như đóng đinh treo tấm lịch hay móc đoạn dây phơi, bạn đều thành thạo.Vậy mà đã có lần bạn gọi cho tôi, giọng nức nở, tôi hốt hoảng hỏi có chuyện gì… bạn nghẹn ngào không nói được. Một lúc sau nghe tiếng con bạn trả lời “mẹ con bị búa đập vào tay”, tôi lặng người. Ừ, lỡ bị búa đập vào tay thì chắc là rất đau, nhưng đau đến mức phải gọi và khóc với một ai đó thì nỗi đau không phải chỉ ở cái tay bị thương…

***

Có cậu bé kia tính khí nóng nảy rất hay làm tổn thương người khác. Bố cậu bắt buộc: mỗi lần phạm lỗi con hãy tự đóng một cây đinh vào hàng rào ngoài kia để nhìn thấy mà răn mình. Nhiều lần sau đó dù đã biết lỗi nhưng cậu vẫn không bình tĩnh nên thường đập búa vào tay đau điếng. Chính vì bị đau như vậy nên dần dần cậu từ bỏ được tính khí nóng nảy, nhưng hàng rào nhà cậu thì trở nên xấu xí vô cùng vì bị những chiếc đinh đóng vào nham nhở.

https://cuoituan.tuoitre.vn/dap-bua-vao-tay-684363.htm

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH SÁNG TẠO TRÊN BẢN SẮC SÀI GÒN

 Nguyễn Thị Hậu

1.

Những ngày cuối năm, đi trên những con đường thành phố dưới ánh nắng sớm xiên qua hàng cây, hơi gió chướng lùa qua những toà nhà làm cho thanh âm đường phố bỗng trở nên dịu dàng đến lạ… Tiếng xe máy không vội vàng, tiếng bước chân thong thả, hương cà phê từ quán xá, từ xe đẩy trên vỉa hè lan toả nhẹ nhàng trong không gian. Đấy là một Sài Gòn tôi vẫn biết từ 50 năm qua, thành phố có biết bao đổi thay nhưng vẫn giữ được những khoảng lặng đáng yêu như vậy.

Ai cũng nói cuộc sống ở Sài Gòn luôn vội vã, nhưng ở đó ta cũng nhận ra nhịp sống bình thản của một đô thị biết tự “ngừng lặng” để làm mới mình mỗi ngày. Ở Sài Gòn, ký ức và cuộc sống hiện đại đan cài vào nhau, từ những tấm ảnh cũ treo trong những khách sạn sang trọng, toà cao ốc hiện đại, từ chiếc xe hơi đắt tiền vẫn ghé lại quán nhỏ bên đường nhâm nhi ly cà phê đá, lối sống hiện đại mà thân thiện từ xóm nhà hẻm phố đến “biệt thự triệu đô”, trong cách người bình dân trò chuyện hàng ngày đến các đại gia trong công chuyện làm ăn bạc tỷ… Thành phố năng động, sáng tạo, hội nhập nhưng cho thấy cuộc sống hiện đại vẫn song hành cùng quá khứ. 

Từ đầu thế kỷ 21 người ta nói nhiều về “thành phố sáng tạo” như là một khái niệm kỹ thuật, nhưng ở Sài Gòn văn hoá đã luôn được sáng tạo. Từ một tiệm may biến thành thương hiệu thời trang nổi tiếng, từ mẫu gạch bông ‘thời tây” gần đây biến thành hoa văn áo dài “cô Ba Sài Gòn”, từ một căn gác cũ trở thành phòng triển lãm, từ một con hẻm hóa thành quán cà phê nghệ thuật… Nơi nào cũng có thể là một “xưởng sáng tạo” thu nhỏ. Ở đó, cái mới sinh ra từ ký ức, và cái cũ được hồi sinh bằng cảm hứng của người Sài Gòn nhưng đến từ tứ xứ. Đó là một nét rất riêng của Sài Gòn, một thành phố đầy mâu thuẫn luôn thay đổi mà không đánh mất hồn đô thị.

 2.

Tôi thường lang thang trong những ngôi chợ cũ (nay gọi là chợ truyền thống để phân biệt với siêu thị hiện đại): từ chợ dân sinh ở khu dân cư cũ đến các chợ có tiếng như chợ Phú Nhuận, Tân Định, Chợ Cũ, Bến Thành… Mà những ngôi chợ ở đâu trong thành phố rộng lớn này mà không tràn ngập âm thanh mùi vị quen thuộc. Tiếng người mua bán rộn rã mà không ồn ào, mùi vải vóc quần áo mới, hương nhang, nến thơm từ sạp hàng lễ, mùi thức ăn tươi mùi món ăn chín đặc sản từng chợ, từng khu vực... tất cả hiện lên một Sài Gòn/Nam bộ rất đỗi thân thương. Những câu chuyện của người bán người mua mọi độ tuổi đều trở thành tập hợp những ký ức đô thị… Chợ trong thành phố là “di sản phi vật thể”, nơi lưu giữ văn hoá ẩm thực, ngôn ngữ, lối sống xã hội và phản ánh sự thay đổi mọi mặt, hàng ngày.

Bản sắc của thành phố còn hiện hữu bằng các công trình kiến trúc, bằng cảnh quan đô thị và những sản phẩm vật chất khác. Một công xưởng Ba Son biến mất giữa trùng trùng nhà cao tầng nhưng nhiều hiện vật của nó được thu thập trang trí cho một quán cà phê ngay trung tâm thành phố, gợi nhớ một di tích lịch sử nhưng cũng đặt ra câu hỏi “tại sao” nó không còn nữa? Một số biệt thự xinh xắn còn lại giờ là những quán cà phê, quán ăn ấm áp, là đêm nhạc acoustic của các nghệ sĩ trẻ gợi nhớ không khí “phòng trà” của người Sài Gòn xưa. Mỗi đêm nhiều người gặp gỡ tại đây trong không gian “Sài Gòn một thủa” và mang theo câu chuyện của cuộc sống đang sôi động ngoài kia.

Một khu nhà kho xưởng cũ trên bến cảng xưa được sơn lại những sắc màu gợi nhớ giai đoạn “trên bến dưới thuyền” cực thịnh của đô thị Sài Gòn. Những ngôi nhà ở đó sẽ trở thành shophouse, các công trình lớn chuyển đổi công năng trở thành không gian tổ hợp sáng tạo - triển lãm – nghệ thuật của cộng đồng. Bến ven sông thành công viên nghệ thuật. Nhiều công trình xưa được “người Sài Gòn” giữ lại hình dáng kiến trúc, chi tiết trang trí đặc trưng, bảo tồn bức tường và cánh cửa xưa, nhưng thêm vào ánh sáng và ý tưởng mới để không gian tiện nghi hơn, hiện đại hoá và phù hợp chức năng mới, mang lại cho những không gian xưa một đời sống mới.

TP. Hồ Chí Minh ngày nay có cả Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu cùng hợp lực. Chung một hoàn cảnh lịch sử nên những con người của thành phố mới luôn có những cách thức rất tự nhiên để biến quá khứ thành tiềm năng của nguồn lực sáng tạo mới.

Làng gốm cổ Lái Thiêu đang được phục hồi, có lò gốm xưa đã trở thành nơi các bạn trẻ sản xuất đồ gốm theo phong cách truyền thống và xuất khẩu đến thị trường nghiêm ngặt khó tính như Nhật Bản. Gần đó là bảo tàng Gốm sứ Minh Long, nơi lưu lại hành trình hơn 100 năm của một gia tộc thành công với nghề gốm sứ được nối tiếp đến thế hệ thứ tư. Từ những bí quyết độc đáo của kỹ thuật sản xuất “gốm Sài Gòn” nổi tiếng, ngày nay gốm sứ Minh Long đã trở thành một đại diện tiêu biểu cho gốm sứ Việt Nam.

Tại thành phố Vũng Tàu có Bảo tàng Vũ khí cổ tư nhân lớn nhất Việt Nam. Với bộ sưu tập hàng nghìn hiện vật quý, Bảo tàng Vũ khí cổ đưa du khách ngược dòng thời gian khám phá lịch sử quân sự thế giới từ cổ đại đến hiện đại. Chủ nhân bảo tàng này là một người Anh cùng vợ là người Việt Nam, chỉ trong vài năm đã nhanh chóng biến Bảo tàng Vũ khí cổ trở thành một trong những điểm đến văn hóa – lịch sử đặc sắc tại Vũng Tàu – một thành phố tưởng như chỉ có dịch vụ du lịch vui chơi, nghỉ dưỡng.

Các bảo tàng công lập và tư nhân khác trên toàn thành phố đã làm tăng thêm giá trị di sản của hàng trăm ngàn hiện vật bảo tàng, trong đó có nhiều bảo vật quốc gia, bằng công tác bảo quản và trưng bày hiện đại, giới thiệu với mọi tầng lớp công chúng qua những câu chuyện của quá khứ rất đáng tự hào. Các cuộc triển lãm hình ảnh xưa, trưng bày cổ vật có công nghệ 3D hỗ trợ, Lễ hội sông nước bên Bến Nhà Rồng được kể lại bằng ngôn ngữ hiện đại, bằng ánh sáng, âm thanh, bằng những ứng dụng công nghệ tương tác không thua kém các chương trình thực cảnh trong khu vực.

Thành phố sáng tạo là nơi văn hóa không chỉ để chiêm ngưỡng, mà để sống, để trải nghiệm, để trí tuệ “sinh lời” bằng cảm xúc và trí tưởng tượng. Mỗi dự án sáng tạo, mỗi festival nghệ thuật đường phố, hay tour du lịch di sản đều là cho thấy thành phố đang nỗ lực sáng tạo không ngừng. Một thành phố nhân văn là nơi quá khứ được mang lại sức sống mới, không bị xóa nhoà phai nhạt mà được nâng niu từ sự tôn trọng lịch sử, tôn trọng ký ức cộng đồng.

3.

Một đô thị sáng tạo không chỉ phát triển kinh tế, mà còn cần giúp thành phố kể một cách trung thực và hấp dẫn câu chuyện của chính mình với thế giới và với thế hệ mai sau. Bởi vì, cảm xúc lịch sử giữa các thế hệ, các cộng đồng là điều mà công nghệ AI không thể tạo ra, nhưng AI và các công nghệ hiện đại có thể góp phần biến những cảm xúc đó thành trải nghiệm, thành tri thức một cách cụ thể và hữu ích. Đó chính là tinh thần của TP.HCM – Thành phố sáng tạo: bảo tồn di sản không phải là đóng khung quá khứ mà là nối dài ký ức nhằm tạo ra di sản trong tương lai.

Bản sắc đô thị, vì thế, không phải là thứ bất biến. Nó là sự tiếp nối những thế hệ thị dân, giữa vỉa hè phố cổ và trạm metro, giữa chợ Bến Thành trăm tuổi và trung tâm thương mại hiện đại, giữa tiếng rao hàng xưa cũ và nhịp điệu nhạc rap trẻ trung. Đó chính là cách để thành phố vừa hiện đại, vừa thân quen, nơi quá khứ và tương lai cùng nắm tay nhau bước đi. Giữa nhịp sống hiện đại, Sài Gòn vẫn giữ được “hồn đô thị” vì ký ức chưa bao giờ mất, luôn được làm tươi mới để sống cùng thời gian.

Sài Gòn không chọn sự khép kín trước cái mới mà chọn sự phát triển trên cơ sở hòa quyện giữa hoài niệm và hiện đại, không chọn sự bảo thủ “an toàn” mà chọn biến đổi một cách thích hợp để hoà nhập với thế giới. Thành phố Hồ Chí Minh từ di sản văn hoá kể lại lịch sử và phác hoạ tương lai bằng “ngôn ngữ” mới.  Sáng tạo phù hợp với truyền thống, mang lại giá trị mới cho di sản, Sài Gòn, như vẫn thế, vừa hối hả linh hoạt mà vừa lãng mạn trữ tình, một thành phố biết yêu mình và yêu người bằng những sáng tạo không ngừng.

TP. Hồ Chí Minh, 11.2025

BÁO TUỔI TRẺ XUÂN BÍNH NGỌ 2026

https://tuoitre.vn/thanh-pho-ho-chi-minh-sang-tao-tren-ban-sac-sai-gon-202602092308599.htm

TRƯỚC TẾT VỀ VỚI CỘI RỄ

https://tuoitre.vn/truoc-tet-ve-voi-coi-re-2026020808104696.htm 

Năm nào cũng vậy, khoảng sau rằm tháng chạp là gia đình tôi luôn nhắn hỏi nhau: ngày nào cùng đi tảo mộ. Đi tảo mộ là về quê viếng mộ ông bà nội ngoại, đến nhà thờ họ thắp nhang, rồi mới về viếng ở nghĩa trang thành phố, nơi có các bác, ba má tôi và nhiều người khác trong gia đình.

Khác với bối cảnh nông thôn, nơi nghĩa địa thường tồn tại ổn định, gắn bó lâu dài với cộng đồng cư trú, tại các thành phố nhiều nghĩa địa đã di dời, thu hẹp hoặc chuyển đổi công năng để phát triển đô thị. Quá trình này, dưới góc độ sinh hoạt văn hóa tinh thần, đã kéo theo những đứt gãy đáng kể trong thực hành nghi lễ và ký ức không gian của cộng đồng. Dù vậy, lễ tảo mộ trước Tết vẫn được duy trì như một thực hành văn hóa bền bỉ, có ý nghĩa quan trọng trong việc duy trì tình cảm gia đình và cộng đồng. Đây không chỉ là một phong tục truyền thống, mà còn là một “cơ chế ký ức” giúp con người đô thị kết nối với nguồn cội trong điều kiện không gian sống và điều kiện sinh hoạt ngày càng phân tán.

Từ nhiều năm nay nhịp sống thành phố ngày càng bận rộn, thời gian trước Tết luôn là những ngày sôi động nhất vì bộn bề công việc cuối năm. Ngày tảo mộ ở thành phố thường được “linh động” thực hiện vào ngày cuối tuần. Vào dịp này, các nghĩa trang luôn đông người lui tới, nhất là vào buổi sáng. Các nghĩa trang cũng được dọn dẹp sạch sẽ, khang trang, có nơi còn trưng bày hoa làm cho không gian ấm áp hơn. Giữa không khí cuối năm hối hả, lễ tảo mộ như một điều nhắc nhở: có những đời người đã đi qua, có ông bà cha mẹ để mình có mặt hôm nay. Cảm giác đó mang lại cảm giác ấm áp như ngày nào còn được ngồi bên ông bà, cha mẹ và người thân.

Khi đứng trước ngôi mộ của ông bà cha mẹ, thời gian bỗng đi chậm lại. Mọi lo toan của một năm dài dừng lại nhường cho sự tưởng nhớ những người thân yêu. Khi sửa sang lau dọn phần mộ là lúc mọi người lại nhớ những câu chuyện lúc ông bà, cha mẹ còn sống, cả những câu nhắc nhở hay rầy la của họ... Khi đó, dường như ai cũng lặng thầm soi lại chính mình xem đã sống thế nào. Có khi trong vô thức cũng “tự kiểm”, rằng vừa rồi mình làm chuyện này việc kia không đúng, nếu còn cha mẹ sẽ nói sao? Vì vậy, tảo mộ trước Tết không chỉ là một nghi lễ, mà là cách mỗi người khép lại năm cũ bằng cách trở lại với cội rễ, với đạo đức gia đình, để thêm sức mạnh tinh thần bước vào năm mới vững vàng hơn, tốt đẹp hơn.

Lễ tảo mộ có thể được xem là một nghi lễ trong khoảng thời gian ranh giới giữa năm cũ và năm mới, giữa đời sống thường nhật và thế giới của tổ tiên. Việc đến các nghĩa trang để thăm viếng người nhà hay để tưởng nhớ những người có công với đất nước chính là thể hiện sự tái lập ký ức trong bối cảnh hiện đại, nhất là ở các thành phố. Những nghĩa trang không chỉ là nơi nằm lại của thế hệ trước mà còn là một “không gian lưu trữ ký ức”, nơi lịch sử gia đình được khắc ghi bằng tên họ, niên đại và các câu chuyện truyền miệng luôn được “tái bản” trong mỗi lần tảo mộ. Tảo mộ cho thấy gia đình không chỉ là quan hệ huyết thống, mà là đơn vị bảo tồn văn hóa. Giữ được gia phong, ký ức gia đình cũng là một dạng gìn giữ di sản.

Trong xã hội đô thị hiện nay, lễ tảo mộ trước Tết còn như một sự “đề kháng văn hóa”, khi mà các nghi lễ truyền thống luôn có nguy cơ lu mờ, biến mất trong quá trình hiện đại hóa. Nhất là trong thời đại của AI, khi mà nhiều hành vi của con người hoàn toàn có thể thay thế bởi AI, thì nghi lễ tảo mộ vẫn đòi hỏi sự hiện diện thân thể của mỗi con người, sự tham gia trực tiếp và cảm xúc của từng gia đình. Chính yếu tố đó giúp ký ức không bị trừu tượng hóa mà tiếp tục tồn tại như một trải nghiệm sống, truyền thống gia đình, truyền thống dân tộc được duy trì bền vững.

Tảo mộ trước hết là để tưởng nhớ những người đã khuất, nhưng tục lệ này còn là một thực hành văn hóa giúp người còn sống trở nên hướng thiện và tốt đẹp hơn. Bởi vì khi đứng giữa quá khứ và hiện tại, giữa đời sống cá nhân và ký ức tập thể (gia đình, cộng đồng), những gì tốt đẹp luôn được nhắc đến, luôn được coi là một trách nhiệm và nghĩa vụ của con cháu đối với ông cha.  

Nguyễn Thị Hậu