ALEXANDRIA – THÀNH PHỐ HIỆN ĐẠI TỪ DI SẢN

 Nguyễn Thị Hậu

Chúng tôi đến Alexandria sau một chặng đường dài đi từ ốc đảo Siwa. Gần một ngày trên xe hơi qua sa mạc dài như vô tận, mãi đến chiều tối mới nhìn thấy biển thấp thoáng sau những khu đô thị mới xây dựng hai bên đường cao tốc. Đó là dấu hiệu đã đến gần Alexandria – thành phố cổ đại nổi tiếng đã đi vào huyền thoại.

Là thành phố lớn nhất bên bờ biển Địa Trung Hải và là thành phố lớn thứ hai ở Ai Cập sau thủ đô Cairo, Alexandria được thành lập vào năm 331 trước công nguyên bởi Alexander Đại đế. Đó là một thành phố - hải cảng kéo dài khoảng 40km dọc theo bờ biển Địa Trung Hải phía bắc Ai Cập. Bắt đầu hình thành từ một khu vực định cư của người Ai Cập (nay đã trở thành một khu phố cổ của thành phố), Alexandria từng là thủ đô của Ai Cập dưới triều đại của các pharaon Ptolemaic kế vị Alexander và giữ được vị thế đó trong gần mười thế kỷ. Từ đó thành phố phát triển nhanh chóng và trở thành một trung tâm văn minh lớn. Đến giữa thế kỷ 7 sau công nguyên, khi Ai Cập bị người Hồi giáo chính phục thì vị thế thủ đô của Alexandria cũng không còn nữa. Tuy nhiên, vị thế một hải cảng - thương mại lớn luôn được duy trì, bên cạnh đó là vị thế quan trọng về văn hóa giúp cho Alexandria luôn là một trung tâm du lịch nổi tiếng.

***

Câu nói “Alexandria là một thành phố mà từ hiện đại về quá khứ chỉ cách nhau một bước chân” quả không sai! Khắp thành phố là một sự hòa hợp kỳ lạ giữa những công trình hiện đại đẹp đẽ với những phế tích hoành tráng mang vẻ đẹp của quá khứ. Dọc theo một trong những con đường chính của thành phố chạy ven bờ biển, một bên là các tòa nhà cao tầng kiến trúc tân kỳ một bên là biển êm đềm xanh ngát với vài mỏm núi, hòn đảo trên đó là pháo đài cổ hay các phế tích kiến trúc. Rất nhiều công trình đã bị chôn vùi trong lòng đất và lòng biển bởi chiến tranh liên miên, bởi những trận động đất lớn. Vì vậy công tác khai quật khảo cổ học ở đây có “tiềm năng” vô tận nhưng gặp rất nhiều khó khăn.

Từ tư liệu lịch sử và khảo sát thăm dò có thể nhận biết vị trí, quy mô của các công trình nổi tiếng thời cổ, nhưng hiện trạng thì đều nằm dưới các công trình xây dựng vào đời sau, hoặc chìm trong lòng biển. Điều đó hạn chế không gian để khai quật khảo cổ học đô thị và cần có một nguồn kinh phí cực lớn trong một thời gian dài. Cung điện hoàng gia của Cleopatra VII bị động đất và sóng thần tràn ngập, dẫn đến sụt lún dần vào thế kỷ thứ 4 sau Công nguyên, một phần thành phố thời Hy Lạp, bao gồm cả ngọn hải đăng nổi tiếng và khu cung điện, đã được khám phá dưới lòng biển vào năm 1992, hiện đang được các nhà khảo cổ học dưới nước người Pháp điều tra khảo sát… là những trường hợp đáng tiếc như vậy. Có thể nói mỗi bước chân đi trên đường phố hiện nay cũng là đang đi trên thành phố Alexandria cổ đại!

Nổi tiếng nhất trong những công trình đã “biến mất” chính là ngọn Hải đăng Alexandria, được xây dựng vào thế kỷ 3 trước công nguyên. Hải đăng này có chiều cao khoảng 100 mét và là một trong Bảy kỳ quan của Thế giới Cổ đại, trong nhiều thế kỷ được coi là một trong những công trình nhân tạo cao nhất thế giới. Ngọn hải đăng đã bị hư hại nghiêm trọng bởi ba trận động đất trong khoảng giữa thế kỷ 10 và thế kỷ 14 sau Công nguyên, trở thành một phế tích khổng lồ hoang phế. Đến cuối thế kỷ 15 những vật liệu còn sót lại của hải đăng Alexandria được sử dụng xây dựng Thành Qaitbay ngay trên vị trí của ngọn hải đăng này.

Tuy vậy những gì còn lại trên mặt đất cũng đủ phục dựng diện mạo của một thành phố di sản vĩ đại. Có thể kể đến một vài di tích nổi tiếng mà chúng tôi kịp tham quan trong thời gian vô cùng ngắn ngủi.

Đầu tiên là hầm mộ Kom El Shoqafa. Đây là một khu mộ cổ của thành phố Alexandria được đào sâu vào lòng đất như một mê cung nhiều tầng, ở giữa hầm mộ là một cầu thang xoắn ốc lớn bao quanh một “giếng trời” đường kính khoảng 3-4m. Từ đó có những nhánh rẽ vào các tầng hầm, mỗi tầng có hàng trăm căn phòng được trang trí bằng những hình vẽ, điêu khắc, tượng và các vật trang trí theo phong cách La Mã. Khắp hầm mộ là những hộc khoét sâu vào lòng đất để đặt quan tài, nơi làm lễ và các phòng lớn kiểu La Mã để những người thân của người quá cố tiến hành các bữa ăn tưởng niệm. Kiểu chôn “xác ướp” trong hầm mộ là một táng tục của người Ai Cập cổ đại, đến thời kỳ La Mã chiếm đóng vẫn được duy trì cho tầng lớp thượng lưu. Hầm mộ này dần bị vùi lấp do nhiều trận động đất và bị quên lãng. Nó được phát hiện tình cờ vào năm 1900 và hiện nay hầm mộ được trùng tu một phần ở các tầng trên, là nơi tham quan của bất kỳ ai đến Alexandria. Tuy nhiên phần lớn các quan tài có xác ướp bị hư hỏng, một số xác ướp được đưa về bảo tàng để bảo quản. Trong khuôn viên của khu hầm mộ, bên trên mặt đất trưng bày những hiện vật điêu khắc đá tìm thấy từ các cuộc khai quật tại đây.

Ngay kế hầm mộ Kom El Shoqafa là di tích “Trụ cột Pompey”, biểu tượng ghi nhận chiến thắng của người La Mã. Theo sử sách, ban đầu công trình là một hàng cột trong một ngôi đền thờ, nếu tính cả bệ đỡ thì cao đến 30m, chế tác từ đá granit, đường kính phần gốc 2,7m và thu nhỏ dần lên phần ngọn là 2,4m. Riêng cây cột cao 27m được làm chỉ từ một khối đá nguyên vẹn. Công trình sừng sững bên cạnh một con đường trung tâm ngày đêm đông đúc, trong phạm vi thành cổ Alexandria, từ xa du khách đã có thể nhìn thấy đỉnh cột cao vút sáng lấp lánh trong ánh nắng Địa Trung Hải.

Cũng trong khu vực này có một Nhà hát cổ của người La Mã nay cũng chỉ còn phế tích, bao gồm khán đài hình vòng cung với mười mấy hàng ghế từ cao xuống thấp xếp đều nhau bằng những tảng đá nhẵn bóng. Bên ngoài là hàng trụ cột cao vút bằng đá granit màu hồng, những căn phòng phía dưới khán đài dùng làm nơi hội họp và có cả nhà tắm công cộng. Xung quanh Nhà hát có lẽ còn nhiều công trình phụ khác nhưng đã bị sụp đổ hoàn toàn. Khắp nơi thảm hoa vàng tươi tắn mọc len lỏi như đối lập với những tảng đá nghìn năm tuổi, làm cho du khách từ nơi xa đến đây cảm thấy gần gũi hơn với chứng tích của nền văn minh Địa Trung Hải.

Rời trung tâm thành phố chúng tôi đi đến Thành Qaitbay là một pháo đài phòng thủ nằm ngay trên bờ biển. Nó được xây dựng vào thế kỷ 15 ngay trên tàn tích của Hải đăng Alexandria. Thành cổ nằm trên đảo Pharos ở phía Đông, có diện tích đến 17.550 mét vuông và được bảo tồn nguyên vẹn đến ngày nay. Thành Qaitbay cũng là một pháo đài đồ sộ cấu trúc hình vuông, là thành trì phòng thủ quan trọng nhất không chỉ ở Ai Cập mà còn dọc theo bờ biển Địa Trung Hải. Từ trên ngọn tháp chính cao nhất có thể bao quát toàn bộ bờ biển của thành phố và ngoài khơi xa, còn tại các tầng của pháo đài đều nhìn ra biển từ những khung cửa lớn hình vòm hoặc những ô cửa nhỏ hẹp xuyên qua bức tường thành bằng đá rất dày. Tầng hầm của pháo đài rất rộng bao gồm những bức tường hình vòm nối tiếp nhau chịu lực cho toàn bộ tòa thành. Một công trình thời trung cổ vĩ đại xứng đáng là được coi là kế tục ngọn hải đăng Alexandria nổi tiếng.

***

Ngoài những di sản thời cổ đại mà một số di tích trên đây là tiêu biểu, Alexandria còn có hàng trăm công trình thời cận và hiện đại cũng là những Di sản văn hóa  của Ai Cập và thế giới. Có thể kể đến Thư viện Alexandria – một kỳ quan văn hóa hiện đại được xây dựng ngay vị trí Đại Thư viện Alexandria - công trình văn hóa lớn nhất thời cổ đại. Thành phố Alexandria được coi là kinh đô của tri thức và học thuật, một phần quan trọng là vì có Đại Thư viện và nhiều học giả lớn nhất thời đó đến làm việc ở đây. Nhưng trong một thời gian dài xã hội bất ổn làm cho hoạt động học thuật của Đại Thư viện suy giảm, rồi một trận hỏa hoạn khủng khiếp đã thiêu rụi Đại Thư viện với hàng trăm ngàn bản sách quý giá bằng cuộn giấy và nhiều chất liệu khác.

Ý tưởng phục hồi Đại Thư viện được hình thành từ thập niên 1970, đến thập niên 1980 Ai Cập có được sự hỗ trợ của Unesco và quốc tế đã tổ chức thi thiết kế và xây dựng thành công Thư viện Alexandria mới, được khánh thành vào năm 2002. Đây là một công trình quy mô khổng lồ có thể sánh ngang Đại Thư viện thời cổ, kiến trúc hiện đại nổi bật trên bờ biển nhưng hòa hợp với cảnh quan khu vực. Mặt tiền chính của Thư viện là một “bức tường” bằng đá trắng xám, trên đó chạm khắc những ký hiệu, hình vẽ, chữ tượng hình Ai Cập cổ đại. Khu vực sân lớn của Thư viện có một phần di tích Đại Thư viện cổ được khai quật và che kính bảo tồn tại chỗ. Chính giữa sân là bức tượng bán thân Alexander Đại đế bằng đá cẩm thạch trắng, lúc nào cũng đông người vây quanh ngắm nhìn và chụp hình.

            Tại Thư viện mới này có khoảng tám triệu cuốn sách, trong đó có nửa triệu sách Pháp Ngữ được nước Pháp tặng. Phòng đọc chính rộng 20.000 mét vuông, tại đó còn có khu vực trưng bày các thiết bị in ấn từ thời xưa. Khu phức hợp gồm một trung tâm hội nghị; thư viện chuyên ngành cho bản đồ, đa phương tiện, dành cho người khiếm thị, cho thanh niên và trẻ em. Ngoài ra còn có bốn bảo tàng, bốn phòng trưng bày nghệ thuật cho các triển lãm tạm thời; 15 phòng triển lãm thường trực; một cung thiên văn; và một phòng thí nghiệm phục hồi bản thảo…  Thư viện hiện đại trở thành một nơi thu hút rất nhiều du khách và người đến học tập, làm việc. Hiện nay Thư viện Alexandria được coi là một Di sản văn hóa mới của thế giới.

***

Thành phố Alexandria sở hữu một hệ thống di sản văn hóa vô cùng đa dạng qua hàng ngàn di tích và phế tích khảo cổ học, phản ánh quá trình lịch sử của Ai Cập nói riêng và văn minh Địa Trung Hải nói chung. Đây còn là nơi gặp gỡ của các tôn giáo lớn, nơi để lại dấu ấn của nhiều nhân vật lịch sử lẫy lừng thời cổ đại.

Nếu tính cả những công trình thời cận đại thì Alexandria còn hàng chục di tích nổi tiếng khác như: Cầu Stanley, Cung điện Montaza, Corniche, Nhà thờ El-Mursi Abul Abbas, Viện Bảo tàng quốc gia và các Bảo tàng khác, các nhà thờ Hồi giáo, Cơ đốc giáo, nhiều trường đại học, trung học… Mỗi công trình mang nét kiến trúc của thời đại mình, nhưng tập hợp tất cả mang lại cho thành phố vẻ đẹp từ truyền thống đến hiện đại không tách rời mà hòa hợp và cùng nâng cao giá trị của nhau. Có lẽ trên thế giới hiếm có thành phố nào mà sự hiện đại của nó lại bắt đầu từ sự hồi sinh nguồn di sản văn hóa, từ hệ thống di tích lịch sử cho đến những thương hiệu và danh tiếng có từ hàng ngàn năm trước, như thành phố Alexandria.

https://nguoidothi.net.vn/alexandria-thanh-pho-hien-dai-tren-nen-di-san-40113.html

 

 

THĂM BẢO TÀNG CỔ VẬT AI CẬP

 Nguyễn Thị Hậu

Chỉ một ngày sau khi đến thủ đô Cairo, tôi được đến thăm quan Bảo tàng cổ vật Ai Cập (Museum of Egyptian Antiquities, còn được gọi là Bảo tàng Ai Cập) tọa lạc trên Quảng trường Tahrir. Trước đó, từ năm 1835 chính phủ Ai Cập đã cho thành lập bảo tàng ở thủ đô Cairo. Sau nhiều lần di chuyển, năm 1902 những bộ sưu tập cổ vật quý giá của nền văn minh Ai Cập cổ đại đã được chuyển đến bảo tàng hiện nay. Đấy là một tòa nhà rất lớn theo kiến trúc Tân cổ điển, cấu trúc hình vuông, một trệt một lầu, bên ngoài có không gian lớn gồm sân, vườn và khu dịch vụ như quán cà phê, cửa hàng bán đồ lưu niệm…

Sau một thời gian dài xếp hàng chúng tôi mới bước vào bảo tàng. Sảnh chính rất rộng, trần cao với hàng cột lớn tạo ra hành lang rộng rãi. Cấu trúc này làm cho bảo tàng thông thoáng và có ánh sáng tự nhiên, dù bên ngoài nắng gay gắt bên trong đông người thì không khí vẫn mát mẻ. Hành lang lớn bao quanh các phòng trưng bày, từ sảnh chính có thể nhìn thấy bốn phía với hơn 100 phòng trưng bày và vô số khu vực trưng bày ở sảnh và các hành lang. Bảo tàng trưng bày các hiện vật có niên đại từ thời tiền sử đến thời kỳ La Mã, phần lớn là bộ sưu tập của thời kỳ các Pharaon. Ước tính có khoảng 160.000 hiện vật được trưng bày theo nhiều chủ đề, chưa kể hàng ngàn hiện vật gồm những quan tài gỗ, đồ gốm, đồ đá, kim loại… để trong những tủ, kệ dọc các hành lang suốt hai tầng lầu của Bảo tàng, như một dạng “kho mở”. Ngoài ra còn hệ thống kho rất lớn lưu giữ và bảo quản hàng trăm ngàn hiện vật khác.

Tầng trệt đưa du khách tham quan theo trình tự thời gian qua các bộ sưu tập trong thời kỳ Tân Vương quốc, khoảng từ năm 1500 đến 1000 trước Công nguyên. Đó là những cổ vật khổng lồ gồm tượng các pharaong bằng đá, quan tài đá nhiều cái có hình chạm khắc chi tiết, những chiếc “thuyền thiêng” bằng gỗ có hình vẽ màu còn rất đẹp. Đây là vật dụng tượng trưng cho việc đưa linh hồn pharaon qua thế giới bên kia, đồng thời cũng là phương tiện di chuyển vô cùng cần thiết của người Ai Cập cổ đại vì đường giao thông chính là sông Nile.

Ở tầng trệt còn có các bộ sưu tập giấy papyrus và những bảng đất sét có khắc chữ hình nêm, chữ tượng hình. Nhiều mảnh giấy papyrus đã bị mục nát vì đã trải qua hơn hai ngàn năm, nhiều bảng đất sét bị vỡ được gắn chắp lại… Tuy nhiên vẫn có thể nhìn thấy chữ viết trên các hiện vật này, bao gồm chữ Hy Lạp, chữ Latin, chữ Ả Rập và chữ Ai Cập cổ đại. Các bộ sưu tập tiền xu được làm từ vàng, bạc và đồng là những đồng tiền trong nhiều thời kỳ khác nhau, không chỉ là của Ai Cập mà còn của Hy Lạp, La Mã và thời kỳ Hồi giáo. Hiện vật chữ viết và tiền tệ cung cấp cho các nhà nghiên cứu rất nhiều thông tin về văn hóa và lịch sử - nhất là về thương mại, một ngành kinh tế thịnh đạt của Ai Cập cổ đại.

Giữa sảnh là cầu thang chính rộng rãi dẫn lên tầng trên của bảo tàng. Tại đây trưng bày theo nhóm lăng mộ. Các phòng trưng bày gồm có: kho báu của pharaon Tutankhamun và những mô hình cuộc sống hàng ngày bằng gỗ, các tượng thần, linh vật và một nhóm chân dung  Faiyum quý hiếm. Đó là những chân dung xác ướp vẽ theo trường phái tự nhiên trên các tấm gỗ gắn trên các xác ướp thuộc tầng lớp thượng lưu từ thời Ai Cập, La Mã, phần lớn được tìm thấy trong nghĩa địa Faiyum. Đặc biệt hấp dẫn là sưu tập cổ vật từ hai vương triều cuối cùng của Ai Cập, bao gồm di vật từ lăng mộ của các pharaon: Thutmosis III, Thutmosis IV, Amenophis II, Hatshepsut, triều thần Maiherpri. Rất nhiều cổ vật từ Thung lũng các vị vua, trong đó có các tài liệu tìm thấy trong cuộc khai quật ngôi mộ nguyên vẹn của hai pharaon Tutankhamun và Psusennes I.

Trước đây, trong bảo tàng lưu giữ và trưng bày nhiều xác ướp hoàng gia thời Tân Vương quốc cùng rất nhiều đồ tùy táng bằng vàng và đá quý. Từ năm 2021 Ai Cập đã tổ chức lễ diễu hành đưa các xác ướp hoàng gia từ Bảo tàng Ai Cập đến Bảo tàng Văn minh Quốc gia Ai Cập (Đại Bảo tàng Ai Cập) mới được xây dựng gần khu vực Kim tự tháp Giza. Tuy nhiên nhiều quan tài bằng gỗ quý và bằng vàng, nhiều đồ tùy táng quý giá vẫn đang trưng bày tại bảo tàng này. Theo quy định của bảo tàng, du khách đến tham quan hai căn phòng này không được quay phim hay chụp hình. Đây là nơi đông khách tham quan nhất, dòng người lần lượt đi một vòng quanh phòng trưng bày, không được dừng lại để ngắm nhìn lâu hơn các cổ vật độc nhất vô nhị.

Trong bảo tàng còn trưng bày nhiều tượng đá, tượng gỗ quý các vị thần và linh vật của Ai Cập cổ đại, rất nhiều hiện vật khảo cổ học phản ánh cuộc sống thời tiền sử của nhiều nhóm cư dân dọc theo sông Nile - “tặng vật của Thượng đế cho Ai Cập”. Tôi đặc biệt thú vị với những cổ vật thời tiền sử, bởi nhận ra sự giống nhau của một số loại hình đồ gốm ở đây với đồ gốm tiền sử ven biển phía Nam ĐNA. Sự “đồng quy văn hóa” thể hiện nhận thức và ứng xử của các nhóm cư dân cùng sống trong môi trường sông và biển, dù niên đại chênh nhau hơn hai ngàn năm.

Trong khu vườn rộng lớn bao quanh tòa nhà bảo tàng có Đài Tưởng niệm các nhà Ai Cập học nổi tiếng thế giới thuộc nhiều quốc gia qua các thời kỳ lịch sử.

***

Để có thể tham quan hết các phòng và khu vực trưng bày cổ vật tại Bảo tàng Ai Cập cần thời gian tối thiểu là… một tuần. Tất nhiên không đoàn du khách nào có đủ thời gian, vì vậy du khách thường tập trung tham quan các sưu tập quan trọng như đồ vàng ngọc quý giá hay check-in tại các tượng pharaon khổng lồ còn nguyên vẹn. Phần lớn các sưu tập hiện vật khác du khách chỉ có thể xem lướt hoặc bỏ qua. Dễ nhận thấy tình trạng nhiều hiện vật đang trưng bày không được chăm chút về vệ sinh cũng như bảo quản. Nhất là hệ thống hiện vật để trong các tủ, kệ dọc các hành lang khá nhiều bụi, xô lệch cho du khách đụng chạm vào tủ khi đông người di chuyển… Rất nhiều hiện vật không có chú thích, hoặc chú thích được để ở một chỗ khá xa và khuất. Vì vậy làm giảm sự chú ý và tìm hiểu của du khách về hiện vật.

Có lẽ do khối lượng hiện vật đang lưu giữ tại bảo tàng quá lớn, hiện nay từ các cuộc khai quật trên khắp đất nước lại tiếp tục đưa về bảo tàng thêm nhiều hiện vật nữa… Tình trạng này vượt quá quy mô, điều kiện bảo quản và trưng bày của một bảo tàng được xây dựng từ đầu thế kỷ 20. Trong “cuộc cách mạng 2011” khá nhiều hiện vật tại bảo tàng này và nhiều bảo tàng khác đã bị xâm hại, mất mát và hư hỏng. Đây là hai nguyên nhân quan trọng thúc đẩy việc xây dựng một bảo tàng mới và hiện đại với quy mô lớn hơn bảo tàng này nhiều lần: Đại Bảo tàng xây dựng vào năm 2005 và được đánh giá là bảo tàng khảo cổ học lớn nhất trên thế giới. Năm 2021 đã mở cửa từng phần trưng bày tuy vẫn đang hoàn thiện và chưa chính thức khánh thành.

Không chỉ quan tâm đến các bảo tàng lớn, Ai Cập còn xây dựng nhiều bảo tàng quy mô nhỏ trưng bày những hiện vật đặc trưng, tiêu biểu của nền văn minh Ai Cập. Tháng 5 năm 2021 Ai Cập khánh thành hai bảo tàng mới tại sân bay quốc tế Cairo nhằm thu hút du khách. Hai bảo tàng mới tọa lạc ở nhà ga số 2 và số 3 trưng bày hơn 360 hiện vật chủ yếu thuộc thời cổ đại và một số thuộc thời hiện đại. Với quy mô và vị trí như vậy, rất nhiều du khách quá cảnh tại sân bay Cairo có thể tham quan hai bảo tàng, góp phần tăng thêm nguồn thu và quan trọng hơn là “phủ rộng” sự quảng bá về lịch sử - văn hóa Ai Cập. Đây là một hướng phát triển bảo tàng mà Ai Cập đang thực hiện.

Nhà nước Ai Cập đã xác định rõ, di sản văn hóa là một nguồn lực kinh tế quan trọng. Cả nước có trên 2000 di tích và địa điểm khảo cổ học quan trọng (là di sản thế giới và quốc gia), hơn 40 bảo tàng nhiều loại hình ở khắp các địa phương, nhiều nhất là tại các “di sản đô thị” quan trọng như Cairo, Alexandria, Aswan, Luxor… “Di sản văn hóa là sản phẩm có lợi thế cạnh tranh hấp dẫn nhất trong tất cả các sản phẩm mà Ai Cập có thể cung cấp trên toàn cầu”. Đó là quan điểm của Bộ Du lịch và Di sản  được người hướng dẫn – một thanh niên Ai Cập vô cùng yêu nghề và say mê lịch sử - văn hóa luôn nhắc lại trong suốt công tác của chúng tôi.

 TC  NGƯỜI ĐÔ THỊ 5.2023

CHUYẾN ĐI ĐẾN VÙNG ĐẤT CỦA CÁC PHARAONG

     Ai mà chẳng mơ ước một lần được đến Ai Cập – vùng đất đầy huyền sử của các Pharaong và Kim tự tháp nổi tiếng? Với người làm công việc khảo cổ như tôi giấc mơ ấy lại càng “cháy bỏng”. Một dịp may mắn đã đến khi tôi được đi cùng một nhóm đồng nghiệp khảo cổ và văn hóa trong hành trình khảo sát hệ thống di sản cổ đại tại đất nước Ai Cập.

Mười ngày đi đến một số thành phố lớn nằm ở những vùng địa hình khác biệt, từ thủ đô Cairo nơi có Kim Tự Tháp Giza kỳ vĩ đi lên phía Bắc đến thành phố Siwa – một ốc đảo xanh tươi và màu mỡ giữa sa mạc, qua Alexandria thành phố cảng nổi tiếng thời cổ đại. Từ đó về lại Cairo rồi đi xuống vùng di sản ở phía nam xung quanh hai thành phố Aswan và Luxor. Nơi nào cũng có di sản thế giới, thành phố nào cũng có những công trường khai quật khảo cổ học, nhiều di tích đã xuất lộ sau quá trình khai quật, chờ được bảo tồn hoặc “giải tỏa” cho công trình mới mọc lên… Ra khỏi các thành phố thì hệ thống đường bộ đang sửa chữa, mở rộng và tuyến đường sắt cao tốc được xây mới, khắp nơi đều ngổn ngang và bụi mù mịt… Tưởng như Ai Cập đang là một công trường khổng lồ như thời kỳ cổ đại, khi các Pharaong xây dựng Kim Tự Tháp.

***

Ấn tượng về những di sản khảo cổ Ai Cập quá nhiều quá lớn, đến mức tôi nghĩ chỉ cần đến thêm một di tích nữa chắc chắn tôi sẽ “bội thực” cảm xúc từ những gì tiếp cận, tiếp nhận trên đất nước này. Tuy nhiên ấn tượng sâu sắc nhất chính là điểm đến đầu tiên cũng là mong đợi của nhiều người khi đến Ai Cập. Đó chính là các kim tự tháp – những công trình vĩ đại xây bằng đá vôi và đá hoa cương, hình chóp 4 mặt hình tam giác và đáy là một hình vuông. Những kim tự tháp Ai Cập đầu tiên được biết đến nằm ở Saqqara phía tây bắc Memphis. Trong số đó, Kim tự tháp Djoser là lâu đời nhất được xây dựng vào khoảng từ năm 2630 đến năm 2611 trước công nguyên ở Vương triều thứ ba. Kim tự tháp này cũng như khu phức hợp xung quanh do kiến trúc sư Imhotep thiết kế, được xem là những công trình bằng đá nguyên khối cổ nhất thế giới. Số lượng nhân công để xây các kim tự tháp được ước tính vào khoảng từ vài chục nghìn cho tới hơn một trăm nghìn người.

Ngày nay nổi tiếng nhất là quần thể Kim tự tháp Giza chỉ cách trung tâm thù đô Cairo 13 km, được bảo quản tốt nhất nhờ vào sự bền vững của các công trình. Đây cũng là một trong bảy kỳ quan thế giới cổ đại và duy nhất còn tồn tại đến ngày nay. Từ trung tâm Cairo đã có thể nhìn thấy Kim tự tháp Giza sau làn khói bụi mờ mịt. Ngỡ rằng còn xa nhưng bất ngờ các kim tự tháp hiện ra sừng sững… Từng nhìn thấy nhiều lần trên phim ảnh, nhất là trong những bộ phim tài liệu về cuộc khai quật khảo cổ tại đây, nhưng khi nhìn tận mắt, đứng trước bức tường đá không lồ trong tôi tràn đầy cảm giác choáng ngợp không sao tả nổi!

Quần thể kim tự tháp nằm trên một khu vực rộng lớn ở bình nguyên Giza, gồm nhiều kim tự tháp trong đó có ba kim tự tháp lớn nhất là Kim tự tháp Khufu (còn được biết đến với tên gọi "Kim tự tháp Kheops"); Kim tự tháp Khafre (hay Kephren); Kim tự tháp Menkaure (hay Mykerinus), một số các công trình phụ được gọi là "kim tự tháp của Hoàng hậu" cùng với tượng Đại Nhân sư. Giai đoạn xây dựng tập trung nhất ở đây vào khoảng thế kỷ thứ 25 trước công nguyên – cách đây hơn 4500 năm. Tại đây, cùng với lăng mộ hoàng gia còn có một số công trình khác thời Tân Vương triều về sau, một số đền đài bày tỏ sự sùng kính tới những người được chôn cất tại đó.

"Kim tự tháp Kheops" ban đầu có chiều cao 146,6 mét, mỗi cạnh đáy dài khoảng 230m. Theo thời gian, hầu hết lớp đá vôi trắng mịn ốp bên ngoài mất đi nên chiều cao của kim tự tháp hiện nay còn 138,5 mét. Các mặt của kim tự tháp hiện còn là các lớp đá xếp chồng lên nhau giật cấp bậc thang nhỏ dần lên tới đỉnh. Chỉ kim tự tháp Khafre còn giữ được phần lớp đá ốp màu trắng trên đỉnh. Trong cái nắng mùa xuân nhưng đã bắt đầu gay gắt đỉnh của kim tự tháp Khafre sáng lên rực rỡ, từ rất xa đã có thể nhìn thấy rất rõ. Cấu trúc bên gồm kim tự tháp nhiều bộ phận liên kết với nhau bằng những lối đi phức tạp, lối thoát khí tạo sự thông thoáng... Chưa kể đến sự tính toán chính xác kiến trúc bên ngoài và thiết kế bên trong, chỉ một việc là làm thế nào để đưa những khối đá to lớn có kích thước khác nhau nhưng đều nặng hàng chục tấn lên cao hàng chục, hàng trăm mét và ghép vào đúng vị trí trong quá trình xây dựng kim tự tháp cũng đã là một bí ẩn và một kỳ công mà khoa học đến nay vẫn chưa có sự giải thích thật thỏa đáng.

Sau khi chiêm ngưỡng bên ngoài các kim tự tháp từ mọi hướng, từ nhiều góc cạnh, từ toàn cảnh đến cận cảnh từng tảng đá vẫn nằm sát nhau qua hàng ngàn, tôi đi vào hầm mộ của kim tự tháp Kheops – công trình vĩ đại được coi là tiêu biểu khi nói đến kim tự tháp Ai Cập. Phía dưới cửa vào chính được xây dựng ở khoảng giữa kim tự tháp có một lối nhỏ đi vào hầm mộ,  cao hơn nền chừng 7m, đây là nơi bị đào trộm mộ từ ngàn năm trước. Càng vào trong lối đi càng dốc ngược, tuy đã được lát ván có những thanh gỗ đóng ngang chống trơn trượt, có tay vịn, có đoạn dài trần khá thấp, phải cúi lom khom hoặc người cao lớn thì phải ngồi xuống lần từng bước. Độ dốc rất cao nên “bò” rất mệt, đúng như đã được cảnh báo: ai có bệnh tim mạch, huyết áp, bệnh hô hấp thì không nên vào.

Gian phòng chính, nơi chỉ còn lại chiếc quách đá lớn của pharaong, trần rất cao, toàn bộ được lát bằng những phiến đá lớn mài nhẵn bóng, hình vẽ trên tường đã mờ theo thời gian. Gian phòng được chiếu sáng bằng đèn chuyên dụng đủ để cho du khách chụp hình bằng điện thoại mà không cần đèn flat. Do phải mua vé riêng (giá tương đương vé tham quan toàn khu di tích) nên số lượng khách vào hầm mộ ít hơn, đảm bảo an toàn cho du khách và hạn chế sự hư hại hầm mộ. Đứng trước quách đá rất lớn trong gian phòng kín giữa trong lòng một “quả núi” nhưng không có cảm giác bị tách rời khỏi vũ trụ ngoài kia… Chắc chắn đó là mục đích quan trọng nhất của việc xây dựng kim tự tháp để các vị pharaong, dù đã chết nhưng linh hồn vẫn tồn tại trong vũ trụ, sẽ tái sinh trong một thân thể mới từ “xác ướp”.

Trước đây khu vực Giza là vùng ngoại ô của Cairo, nhưng giờ đây thành phố đã mở rộng, đặc biệt việc một Bảo tàng hiện đại mới được xây dựng ở ngay khu vực này - Grand Egyptian Museum – đã tạo nên một không gian thu ngắn lịch sử “Ai Cập từ quá khứ đến hiện đại” với sự hiện diện của hai công trình vô cùng kỳ vĩ, đại diện của thời cổ đại là Quần thể kim tự tháp Giza và đại diện cho thời hiện đại là Grand Egyptian Museum. Cả hai đều là công trình lịch sử - văn hóa không chỉ của Ai cập mà còn là của cả nhân loại.

***

Các kim tự tháp luôn được coi là biểu tượng của đất nước Ai Cập từ thời cổ đại đến nay. Việc xây dựng hệ thống kim tự tháp được người Ai Cập cổ đại lao động trong hàng ngàn năm, như sự đóng góp công sức để được các pharaong ban cho sự tái sinh như họ. Tín ngưỡng về sự sống, cái chết phổ biến trên thế giới nhưng riêng ở Ai Cập được cụ thể hóa bằng nhiều công trình vĩ đại chứa những xác ướp tồn tại lâu bền. Tuy nhiên tục ướp xác phổ biến trong mọi tầng lớp ở Ai Cập thời cổ, xác ướp người bình dân chôn trong quan tài được đặt vào những hộc khoét sâu vào lòng núi. Trên đường đi qua hàng ngàn cây số tôi đã nhìn thấy nhiều “nghĩa địa” như thế, từ xa những ô hộc đều đặn cạnh nhau trông như những “căn hộ chung cư”. Những hầm mộ khoét vào lòng núi như thế có ở các thành phố, như ở Alexandria có một hầm mộ khổng lồ, sâu nhiều tầng và có đến hàng ngàn ô, hộc nhưng đến nay hầu hết các xác ướp đã không còn nữa. Tục lệ này còn tồn tại rất lâu đến tận sau này.

Kim tự tháp là công trình xây dựng chỉ dành riêng cho một người với sự bí mật đường đi lối vào để không ai có thể xâm phạm nơi yên nghỉ và thi thể các pharaong. Có thể nhận thấy hình dáng và kích thước các kim tự tháp tương tự những trái núi rải rác trên khắp các bình nguyên và sa mạc ở Ai Cập, mới thấy tưởng đó là các kim tự tháp nhưng đến gần thì nhận ra những núi đá vôi bị phong hóa. Cảnh quan này đang bị thay đổi nhanh chóng vì nhiều ngọn núi đã bị phá lấy đá làm đường, xây dựng.

Cho đến năm 2008 có tất cả 138 kim tự tháp đã được khám phá ở Ai Cập, nhưng gần đây con số này đã trở nên lạc hậu. Theo các nhà khảo cổ học, các kim tự tháp là lăng mộ của các Pharaon và hoàng hậu trong hai thời kỳ Cổ vương quốc và Trung vương quốc. Nhưng đến thời kì Tân vương quốc (từ năm 1570 đến khoảng năm 1100 trước công nguyên) bắt đầu hình thành “Thung lũng cổng vào các vị vua” bên bờ Tây của sông Nile. Tại đây người Ai Cập đã xây dựng gần trăm lăng mộ cho các Pharaon và tầng lớp hoàng gia,  thượng lưu Ai Cập của thời kì này. Cũng là những hầm mộ kiên cố trang hoàng lộng lẫy dành riêng cho từng người, được đào sâu vào lòng dãy núi vòng tròn quanh một thung lũng. Việc xây dựng khu hầm mộ như vậy chắc chắn nhanh chóng và đỡ tốn kém hơn rất nhiều việc xây dựng từng công trình đơn lẻ mà vẫn đảm bảo mục đích và ý nghĩa như kim tự tháp. Nơi đây cũng trở thành một di sản khảo cổ của thế giới và thu hút du khách không kém gì quần thể kim tự tháp Giza.

"Đích đến của chúng ta không phải là một vùng đất mới, mà là một cách nhìn mới” như nhà văn Henry Miller đã viết. Ai Cập không chỉ có một tặng phẩm tự nhiên là sông Nile mà còn là những ngọn núi, dãy núi khắp đất nước. Kim tự tháp bắt đầu từ quan niệm vĩnh cửu của linh hồn, được xây dựng bằng trí lực tuyệt vời và sự sức lực vĩ đại của người Ai Cập cổ đại, và tất nhiên, không thể thiếu nguồn tài lực vô cùng quan trọng từ những ngọn núi đá và dòng chảy sông Nile. Đó là những gì tôi đã nhận được và trải nghiệm trong hành trình ngắn ngủi ở nơi đây.

Nguyễn Thị Hậu 

Sài Gòn 23.3.2023. Hình ánh: tác giả 

Đại Nhân sư và Kim tự tháp Giza

Tác giả bên bức tường Kim tự tháp Kheops

https://nguoidothi.net.vn/dao-quanh-noi-yen-nghi-cua-cac-pharaon-38973.html?fbclid=IwAR2p7G20AKsFXiyb3NYF0Z6BXXgBJ3vnbAaEA8nsUF0etMnQqwUgJmRm2HE

 

“Tiêu xài” từ di sản

 

Tôi vừa có 10 ngày tìm hiểu các di sản nổi tiếng ở Ai Cập. Ai Cập là một trong những đất nước có nền văn minh cổ đại sớm nhất và rực rỡ nhất, đã để lại hệ thống di sản không lồ về quy mô và giá trị lịch sử - văn hóa. Có thể nhận thấy di sản văn hóa cùng với dầu mỏ và kênh đào Suez là ba nguồn tài nguyên quan trọng nhất ở Ai Cập. Vì vậy chính phủ tập trung đầu tư hạ tầng giao thông và dịch vụ để phục vụ du lịch di sản và coi đây là nguồn “tài nguyên” lớn cho đất nước này có thể “tiêu xài bền vững”.

Nhưng để có nguồn “tiêu xài” thì phải đầu tư và biết đầu tư. Chuyến đi đã giúp tôi rút ra nhiều bài học mà Việt Nam có thể lấy đó làm kinh nghiệm khi phát triển du lịch trên hệ thống di sản quý giá của chúng ta.

Đầu tiên là giao thông. Là một đất nước địa hình trải dài từ bắc xuống nam nên hệ thống giao thông là yếu tố đầu tiên và rất quan trọng phục vụ cho du lịch Ai Cập phát triển. Đường bộ từ Cairo đi đến các thành phố luôn được sửa chữa mở rộng, bên cạnh đó là tuyến đường sắt cao tốc mới đang khẩn trương xây dựng, đường thủy trên sông Nile đã được khai thác từng đoạn bằng du thuyền rất có hiệu quả. Các tour du lịch có thể di chuyển bằng nhiều phương tiện khác nhau như máy bay nội địa, xe hơi, xe lửa, du thuyền, xe jeep trên sa mạc… mang lại sự thuận lợi và trải nghiệm đa dạng cho du khách.

Thứ hai là tại các khu vực di sản không có các công trình hiện đại xâm lấn. Nơi bán vé, đón khách, khu vệ sinh, quán cà phê đều có quy mô nhỏ, hình thức và màu sắc kiến trúc hòa hợp với di tích và cảnh quan. Du khách phải tự lên xuống hầm mộ, đi bộ trong khu vực từ di tích này đến di tích khác… Điều đó giúp bảo tồn cảnh quan di tích, đồng thời du khách có trải nghiệm thực tế để cảm nhận giá trị di sản tốt hơn. Nơi bán hàng lưu niệm đều được bố trí riêng bên ngoài, các gian hàng trật tự, sạch sẽ, việc bán hàng sôi nổi nhưng ít có hiện tượng chèo kéo khách, ăn xin hay móc túi trộm cắp, do quy định nghiêm ngặt và sự quản lý tuần tra thường xuyên của “cảnh sát du lịch”.

Hai vấn đề trên thật ra không thể có được ngay nếu không được đầu tư đồng bộ và từ sớm. Muốn phát triển du lịch được như Ai Cập hay ở nhiều nước thì bên cạnh cảnh quan và di sản, cần phải xác định đó là một ngành kinh tế mạnh và có chính sách đầu tư nhiều cấp, nhiều ngành, chuẩn bị nhiều năm.

Đất nước ta cũng có nguồn tài nguyên quý giá là di sản văn hóa, tuy không thể coi là vô tận như Ai Cập nhưng cũng đang được phát huy giá trị, khai thác mang lại nguồn lợi kinh tế. Hiện nay nhiều địa phương có những cách thức để “tiêu xài” nguồn tài nguyên này một cách dễ dàng như nhiều nước đã làm, nhưng việc quản lý và bảo vệ vốn văn hóa thì chưa xứng với di sản sẵn có. Phổ biến nhất là việc cảnh quan, phạm vi di tích, di sản thiên nhiên bị xâm hại bằng những công trình hiện đại, lấy lý do “đáp ứng nhu cầu tâm linh, tạo sự thuận lợi cho du khách” nhưng thực tế mục đích là thu tiền qua các dịch vụ. Từ mô hình của Ai Cập, có thể nhận thấy hệ thống giao thông vào các điểm du lịch của chúng ta còn rất sơ khai. Vùng đồng bằng Nam bộ chưa thể phát triển du lịch xứng với tiềm năng do hạn chế lớn nhất là hệ thống giao thông.

Hàng ngàn, hàng trăm năm trước nhiều di tích đã chìm vào quên lãng do thời gian và sự thay đổi xã hội, nhưng ngày nay cùng với việc nhận diện các giá trị và mang lại “sự sống” cho di sản, đồng thời con người cũng tạo ra nguy cơ làm tổn hại và hủy hoại di sản vì lợi ích trước mắt. Bởi vì không di sản nào có thể tồn tại mãi, không di sản nào có thể trở thành “tài nguyên” vô tận nếu con người không biết gìn giữ và tôn tạo mà chỉ biết khai thác và sử dụng, nghĩa là chỉ biết “tiêu xài” cho riêng thế hệ mình.

 Báo Tuổi Trẻ, 1.4.2023 

 

 

 

Một số hình ảnh chuyến đi Ai Cập từ 11 - 21/3/2023. Sẽ viết bài sau :)

 Một chuyến bay

Một lần tôi bay

qua nửa bầu trời

Dưới kia trái đất

khi ngày khi đêm

Nơi tôi đến một nơi xa lạ

Những tòa thành đồ sộ

Những ngọn tháp vút cao

nửa trái đất, nửa bầu trời

chỉ là một mái vòm cong

Hoang mạc mênh mông

Thành cổ ngàn năm sừng sững giữa thinh không

Đền đài phế tích thách thức thời gian

Không đầu không cuối

Đời người chớp mắt

Như một chuyến bay...

Mười ngày rong ruổi dọc sông Nile trên đất Ai Cập: một số hình ảnh

https://www.facebook.com/media/set?vanity=haukhaoco&set=a.6751329058215891