TỪ CẢNH QUAN ĐÔ THỊ ĐẾN KHÔNG GIAN DI SẢN

 Nguyễn Thị Hậu (Tham gia Tọa đàm Cảnh quan đô thị, ngày 10.9.2026)

Người thành phố mỗi ngày đi lại trên những con đường quen thuộc, nhìn thấy toàn cảnh quan quen thuộc nên ít khi nào tự hỏi: vì sao thành phố lại có hình dáng như vậy? Sao nhiều con đường chạy theo cùng một hướng? Những ngôi nhà, kiểu chợ, ngôi chùa, hội quán khác nhau đã tập trung trong một khu vực như thế nào? Ngày xưa dòng kênh, bến sông này rất quan trọng nhưng sao bây giờ như bị đẩy ra khỏi đời sống thành phố? Và bỗng có lần nào đó một ý nghĩ chợt đến, vì sao nơi ta sống, một hẻm nhỏ bình dị, xung quanh không còn nhiều công trình cổ, nhưng với ta đó luôn là “một phần của Sài Gòn”?

Bạn biết không, một thành phố không chỉ được tạo nên bởi những gì chúng ta nhìn thấy hôm nay, mà nó còn được tạo bởi những gì từng tồn tại trước đó. Để hiểu điều ấy có thể bắt đầu từ ba khái niệm tưởng như rất gần nhau nhưng thực ra mỗi khái niệm lại cho một cách nhìn khác về nơi ta sống: cảnh quan đô thị - địa tầng đô thị - không gian di sản.

Cảnh quan là những gì thành phố đang kể với chúng ta hôm nay

Khi nói đến cảnh quan đô thị, chúng ta thường nghĩ đến những con đường, hàng cây, dòng sông, những ngôi nhà, quảng trường, công viên, những khu phố, công trình... Nhưng cảnh quan không chỉ là những gì mắt nhìn thấy.

Bạn thử nhớ lại xem, một con đường có người đi lại, trên đó là những cửa hàng, quán ăn, những nghề nghiệp và bao nhiêu câu chuyện hàng ngày... Một khu chợ không chỉ là ngôi nhà lồng và những quầy hàng, mà còn là âm thanh, tiếng nói, mùi thức ăn, cách mua bán, mối quan hệ giữa người bán và người mua. Một dòng sông không chỉ là mặt nước, mà còn là giao thông, sinh kế, là ký ức và những câu chuyện của nhiều thế hệ.

Vì thế có thể hiểu đơn giản, “cảnh quan đô thị” là diện mạo của một thành phố đang sống. Nó luôn thay đổi: Nhà cũ có thể được thay bằng nhà mới, một khu đất trở thành công viên, một bến sông chuyển thành đường ven sông, một khu phố có thể thay đổi thành khu chung cư hiện đại... Nhưng dù thay đổi đến đâu thì nơi ấy vẫn còn những dấu vết của quá khứ. Muốn nhìn thấy những dấu vết ấy, chúng ta cần một cách nhìn khác. Đó là địa tầng đô thị.

Địa tầng là những lớp thời gian trong lòng thành phố

Bạn hãy thử hình dung thành phố giống như một cuốn sách dày, chúng ta mở ra và đọc một trang là TP.HCM hôm nay. Nhưng cuốn sách còn rất nhiều trang đã được viết trước đó, về một Sài Gòn xưa. Một con đường hôm nay nằm trên “đường thiên lý” xưa từ Gia Định thành ra kinh đô Huế hay lên miền biên ải Tây Nam. Một khu phố mới đã được hình thành trên nền một làng cổ hay khu dân cư lâu đời. Một bến cảng hiện đại có thể nằm trong không gian vốn đã có lịch sử giao thương hàng trăm năm.... Trừ khi bị chiến tranh hay thiên tai tàn phá, thành phố không phải lúc nào cũng phá bỏ hoàn toàn cái cũ để xây cái mới. Thường xuyên ta bắt gặp cái mới chồng lên cái cũ, có cái cũ vẫn còn nguyên, có cái chỉ còn một phần. Có cái biến mất nhưng để lại dấu vết, có cái không còn nhìn thấy nữa nhưng vẫn tồn tại trong tên đất, tên đường, trong ký ức của người dân. Đó chính là những điều được gọi là “địa tầng đô thị”.

Nếu cảnh quan cho chúng ta nhìn thành phố theo chiều ngang của không gian, thì địa tầng giúp chúng ta nhìn thành phố theo chiều sâu của thời gian. Nhìn theo cách ấy, chúng ta sẽ thấy một thành phố rất khác. Như TP.HCM chẳng hạn, có một lớp sông nước với sông Sài Gòn, sông Đồng Nai, các kênh rạch, vùng đất thấp và hệ thống giao thông thủy từng giữ vai trò quyết định đối với việc con người cư trú và đi lại. Trên đó hình thành lớp cảng thị gồm những bến sông, nơi trao đổi hàng hóa, kho bãi, làng nghề, chợ và các tuyến giao thương. Rồi xuất hiện lớp đô thị Gia Định, với thành lũy, đường sá, trung tâm hành chính và cấu trúc đô thị mới. Sau đó là lớp Sài Gòn thời thuộc địa, với những đại lộ, công sở, nhà ga, bưu điện, nhà thờ, chợ, công trình công cộng và một mô hình đô thị mới. Song song với đó là lớp Chợ Lớn, một đô thị mà thương mại, cư trú, tín ngưỡng hòa trộn vào nhau, nơi văn hóa của cộng đồng người Hoa cùng nhiều cộng đồng khác tạo nên một diện mạo rất độc đáo.

Rồi đến đô thị thế kỷ XX, đó là những khu dân cư, trường học, bệnh viện, nhà máy, công trình văn hóa và những không gian mới của đời sống đô thị. Và sang thế kỷ XXI hôm nay một lớp mới đang được hình thành, siêu đô thị TP.HCM với những tuyến giao thông hiện đại, những cây cầu, metro, các trung tâm thương mại, không gian ven sông và các vùng đô thị mở rộng đang tạo nên một diện mạo mới, một cảnh quan mới... Nhưng hình thành lớp mới không có nghĩa là những lớp cũ hoàn toàn biến mất. Chúng vẫn ở đâu đó và có thể nằm sâu trong cấu trúc thành phố, trong ký ức cộng đồng. Chính từ đây, “địa tầng đô thị” và “không gian di sản” gặp nhau.

Không gian di sản là những gì được lưu giữ lại

Tất nhiên, không phải tất cả cái cũ đều là di sản. Một ngôi nhà cũ có thể không còn giá trị đặc biệt, nhưng nó trở nên có ý nghĩa nếu gắn với một sự kiện, một nhân vật hoặc một bối cảnh lịch sử đặc biệt. Một con đường có thể không có công trình nổi tiếng nào, nhưng lại rất quan trọng bởi nó giữ được cấu trúc của một khu phố cổ. Một khu chợ có thể đã thay đổi gần như hoàn toàn về kiến trúc, nhưng trở thành không gian di sản nếu cách thức buôn bán, quan hệ cộng đồng và ký ức về nơi ấy vẫn còn. Một dòng sông có thể không có di tích nào bên cạnh, nhưng bản thân dòng sông và cảnh quan hai bên đã là một phần rất quan trọng cấu thành diện mạo và lịch sử thành phố.

Vì thế di sản không là những gì từ quá khứ để lại. Di sản là những gì của quá khứ mà hôm nay chúng ta nhận ra những giá trị và muốn trao lại cho tương lai. “Không gian di sản” không chỉ là không gian vật lý mà còn bao hàm những giá trị và ý nghĩa của nó.

Vậy là chúng ta có một mối quan hệ không - thời gian trong đô thị: Cảnh quan hiện tại → Địa tầng quá khứ → Không gian di sản. Ba khái niệm này gần nhau nhưng không đồng nhất. Cảnh quan đô thị cho chúng ta biết thành phố đang như thế nào? Địa tầng đô thị giúp trả lời câu hỏi: thành phố đã trở thành như thế này bằng cách nào? Và không gian di sản đặt ra cho ta câu hỏi: trong hành trình phát triển của đô thị, điều gì đáng được giữ lại và trao cho các thế hệ mai sau?

Tuy nhiên, câu chuyện không dừng ở đó. Khi chúng ta bảo tồn một không gian di sản, không gian ấy lại trở thành một phần của cảnh quan mới. Như vậy, mối quan hệ ấy thực sự là một vòng tròn xoáy ốc, qua thời gian ngày càng cao và rộng hơn. Nói cách khác: Di sản không chỉ là quá khứ của thành phố. Di sản còn tham gia tạo nên cảnh quan của thành phố tương lai. Càng bảo tồn, thành phố càng rộng về không gian di sản và sâu về địa tầng lịch sử, cảnh quan đô thị càng dày hơn bởi ký ức và cảm xúc.

Cảnh quan và di sản làm cho TP.HCM không có “diện mạo” duy nhất và đồng nhất. Sài Gòn của chúng ta vừa là thành phố sông nước vừa là cảng thị; vừa mang dấu ấn vùng đất Gia Định vừa có những kiến trúc thuộc địa; vừa có Sài Gòn vừa có Chợ Lớn; vừa có những khu phố cũ vừa có những đô thị mới. Những điều đó chồng xếp lên nhau mà không loại trừ nhau. Bản sắc của thành phố nằm trong sự chồng lớp và dung hòa ấy.

Bảo tồn không gian di sản trong cảnh quan đô thị

TP.HCM đang bước vào một cơ hội mới để thành phố trở nên hiện đại hơn, rộng lớn hơn và mạnh mẽ hơn. Nhưng chính trong thời điểm thay đổi lớn lao như vậy câu hỏi về di sản văn hóa càng trở nên quan trọng: Chúng ta muốn trở thành một thành phố hiện đại như thế nào? Chắc chắn câu trả lời không phải là giữ nguyên như cũ, cũng không phải xóa bỏ hết những gì cổ xưa để xây dựng một thành phố hoàn toàn mới. Câu trả lời đúng là làm sao cho cái mới có khả năng tiếp nối cái cũ, cái cũ nâng đỡ cái mới và cái mới tôn vinh cái cũ.

Vậy mới thấy vai trò quan trọng của mỗi con người: chúng ta được sử dụng những tiện ích của thành phố đồng thời cũng đang viết thêm một “lớp mới” vào địa tầng của thành phố. Cảnh quan là thành phố chúng ta đang sống, địa tầng là lịch sử đã làm nên thành phố này và di sản là những giá trị chúng ta lựa chọn giữ lại để thành phố không quên chính mình.

Từ tư duy “bảo tồn di tích” sang hành động “bảo tồn không gian di sản trong cảnh quan đô thị”, đối với TP.HCM hay bất cứ đô thị nào, đây không chỉ là vấn đề của ngành văn hóa hay bảo tồn, mà là một vấn đề của cả xã hội: từ quy hoạch đô thị và kiến trúc đến môi trường, giao thông, từ kinh tế, du lịch đến giáo dục và an sinh, đặc biệt là chất lượng sống của cộng đồng.

Một thành phố hiện đại, một thành phố đáng sống không phải là một thành phố không còn dấu vết của quá khứ, đó là nơi mà quá khứ vẫn có khả năng hiện diện, được nhận biết và tiếp tục đối thoại với hiện tại. Bởi vì mục tiêu cuối cùng của bảo tồn di sản không phải là giữ lại một thành phố “cổ kính”, mà là giúp thành phố phát triển nhưng không đánh mất khả năng nhận biết mình đã trở thành chính mình như thế nào.

Thành phố cũng như con người, khi hiểu mình đã từ đâu đến mới nhận thức được hiện tại mình đang ở đâu và biết mình muốn đi đến đâu.

TP. Hồ Chí Minh, ngày 4.9.2026