TÂM THỨC MÕ, HÀNH XỬ MÕ (tạm đặt, bài từ FB Le Quang)

 https://www.facebook.com/share/p/1EBostJRqR/

“Hồi nhỏ chắc cậu vẫn còn nhớ, chúng mình thường thắc mắc không biết dân phòng rốt cuộc là những ai.

Công an thì chắc chắn không phải. Họ thường đi cùng công an, nhưng chủ yếu để phụ việc. Chẳng hạn, khi xử lý một gánh hàng rong, khó mà để cán bộ chiến sĩ trực tiếp động tay động chân. Lúc ấy, mấy anh dân phòng sẽ bước lên. Họ cũng mặc áo xanh, đội mũ lưỡi trai nom hơi giống quân nhân, tay đeo băng đỏ, có khi cầm thêm một chiếc gậy gỗ sơn trắng. Người thì giúp bà con thu dọn, người bê hàng, người tịch thu những thứ bị cho là lấn chiếm lòng đường. Cảnh này tôi vẫn còn nhớ, cái hồi chúng mình học ở trường mầm non Ánh Sao, từ cổng trường ra tới chợ có một đoạn, thời đó chủ yếu dân phòng làm việc ở quanh đó. À thì đó là tôi đoán như vậy, hẳn là họ phải được một ai đó cử ra đó để quản việc này việc kia chứ. Nếu gặp một gánh chè hay tào phớ, các anh còn có thể gánh giúp về đồn. Hàng hóa để đấy, bao giờ ăn hết thì gọi người nhà lên mang quang gánh về.

Dân phòng đại khái là như vậy.

Họ cũng không phải bộ đội, mặc dù nhiều người hình như rất muốn mình trông giống bộ đội, hoặc ít nhất giống một cựu chiến binh. Nhưng bộ đội, trong ký ức của bọn mình, có lẽ là giống với chú Đức hay chú gì bố thằng Lợi, làm ở bên Cơ yếu, tên gì tôi cũng quên rồi, thường được dân thương. Trong nhiều hoàn cảnh, cứ trông thấy màu áo lính là lòng người mềm xuống. Người ta tự nhiên nói chuyện cởi mở, thân tình hơn. Vấn đề này bà con nên nghe ý kiến góp ý để khắc phục. Vâng, chúng tôi hiểu, vấn đề kia chúng tôi sẽ tiếp thu. Vâng, các chú các anh giữ gìn sức khỏe. Mọi chuyện thường kết thúc trong một không khí hiền hòa, ít nhất là vào thời tôi còn nhỏ.

Dân phòng thì khác. Họ ít khi được lòng dân. Nghĩ cho cùng, gọi họ là những anh mõ của thời đại mới cũng không hẳn sai. Họ thường phải làm những việc chẳng ai muốn làm. Cũng như anh mõ trong làng ngày trước, hễ có cỗ bàn, lễ lạt hay việc họ việc làng thì phải tất tưởi chạy ngược chạy xuôi, chẳng từ việc gì. Nhưng đến giờ ăn, có khi lại bị xếp riêng một mâm. Đâu có bởi anh ta quan cách, Chỉ là không mấy ai muốn ngồi cùng. Đọc “Tư cách mõ” của Nam Cao, người ta sẽ hiểu phần nào cái buồn của một phận người như thế. Cái tư cách ấy đâu phải tự nhiên mà có, nó cũng chẳng phải thứ bẩm sinh được truyền từ cha sang con. Ồ cậu chưa đọc truyện đó sao, nên đọc, nên đọc. Thời xưa tôi vẫn nghe cha tôi chê ai đó là tư cách mõ mà chẳng hiểu, phải đọc cuốn này mới biết. Plato từng nói rằng tính cách của một quốc gia không phải do gỗ đá tạo nên, mà được làm thành từ tư cách của những con người sống trong đó. Tư cách mõ cũng thế, mõ chính hiệu nó cũng có tư cách, có kiểu hình chứ chẳng đùa. Nó là sản phẩm của một đời sống, một trật tự và một cách đối xử lâu ngày nhào nặn mà thành.

Dạo gần đây, trên mạng có một nhân vật làm người ta bàn tán rần rần. Công an cũng chẳng phải. Cựu binh cũng không. Chuyện học hành xem ra cũng chẳng đến đâu. Thế nhưng anh ta lại rất thích cùng một lúc đóng cả mấy vai ấy. Thoạt nhìn, tôi thấy anh ta hơi giống dân phòng về mặt chức năng và hình dáng. Ấy chết, tôi nào đâu có cái ý phân biệt đối xử dựa trên dáng vẻ như vậy, mà quả là nó gần với những điều mà tôi từng trông thấy hồi nhỏ. Nếu đặt không khí của một ngôi làng, với đủ thứ vai vế, họ hàng và những ranh giới nhập nhằng, thì có lẽ anh ta gần với mõ hơn.

Mõ bị làng xóm ghét, một phần bởi ẩn ức của dân làng, một phần bởi chính ẩn ức của mõ. Việc này mà cũng đến tay tôi hay sao? Không được, bảo mõ nó đi mà làm. Đến lúc thấy anh mõ được xếp riêng một mâm, người ta lại chép miện, à, anh mõ được ngồi riêng hẳn cơ đấy. Rồi có người tức tối, mẹ cha nó, bảo sao người ta nói tham như mõ. Nhưng nào có phải mõ muốn ngồi riêng. Chung quy cũng chỉ vì xuất thân bần hàn, không vai không vế, không có họ mạc ở làng trên xóm dưới. Thành ra bỏ thì thương mà vương thì tội. Dẫu vậy, mõ cũng có thứ quyền lực riêng. Y có thể dèm pha một người, đặt điều về một nhà, tung ra một câu chuyện chẳng biết bắt đầu từ đâu. Người bị nói xấu thì cay lắm, nhưng lại không biết phải làm gì. Động vào mõ, chưa chắc được gì, mà thiên hạ có khi lại bảo mình chấp cùng một hạng với nó. Nghĩ đến đấy đã đủ giận tím người. Được thể, mõ cứ tung tin này, chuyện kia, chẳng ai muốn đụng vào. Nhất là khi những lời ấy lại vô tình vừa ý trưởng họ Phan hay trưởng họ Nguyễn, thì có khi lại, chà chà, tay này được việc đấy chứ chẳng đùa.

Thế là làng cứ để cho một người, quan chẳng phải quan, lính chẳng ra lính, dân cũng chẳng hẳn dân, trí thức lại càng không, nói chung chẳng là cái gì cả mà dường như cùng một lúc lại là tất cả, được chạy nhông lên một lúc. Thời tôi còn nhỏ, về quê ngoại chơi thì trong làng thực ra đã chẳng còn mõ nữa. Tuy vậy tôi vẫn nghe người lớn kể những chuyện ấy. Người ta vẫn chỉ cho nhau biết nhà này ngày trước là nhà mõ, người kia là con cháu mõ. Tôi cứ tưởng cái chức phận ấy đã chết cùng với những ngôi làng cũ. Nào ngờ mấy chục năm sau, về nước, tôi mới hiểu rằng thời nào cũng có mõ. Quan sát kĩ thì có khi phát hiện ra, chà anh chàng này trở thành mõ thật rồi. Một thằng mõ đủ tư cách mõ, chẳng chịu kém một anh mõ chính tông một tí gì, cũng thích giả vẻ quan binh, cũng lầy là trà nước kiểu trí thức, cũng tham cái này cái kia nhưng nhất mực muốn đóng cùng một lúc tới mấy vai liền."

Ẩn bớt

#linhtinhlangtang

CHỈ NGỒI ĐÓ, VÀ MƠ…

 

Sáng sớm Paris không ồn ào, ánh nắng còn thấp, vàng nhạt trên những mái kẽm xám. Không khí có chút lạnh, đủ để người ta kéo cao cổ áo. Từ một tiệm bánh gần đó, mùi bơ và bánh croissant mới nướng lan theo gió, quyện với hương cà phê espresso đầu ngày. Đi bộ chầm chậm không định đến một nơi nào cụ thể, tôi vừa đi vừa lắng nghe một ngày mới đang đến. Là tiếng giày bước nhẹ trên vỉa hè lát đá, tiếng một chiếc xe đạp lướt qua, là tiếng các cửa hiệu bắt đầu mở cửa. Bên bờ sông Seine, nước chảy lặng lẽ như đã chảy qua bao thế kỷ. Một chiếc xà lan đi ngang, để lại những gợn sóng lan nhẹ vào bờ.

Tôi dừng lại ở quán cà phê, chọn một chiếc bàn ngoài hiên. Không định làm gì cả. Một tách café crème, chiếc điện thoại, cũng có khi tôi cất điện thoại vào túi và mở một quyển sổ nhỏ, hoặc có thể chẳng cần quyển sổ nào. Chỉ ngồi đó. Những suy nghĩ đến rồi đi. Có chuyện của hôm qua, của mấy chục năm trước, có những dự định chưa thành, có những người đã gặp rồi rời xa. Nhưng kỳ lạ là ở một nơi đủ xa cuộc sống thường nhật, những suy nghĩ ấy không còn nặng nề. Chúng chỉ giống như những chiếc lá đang nhẹ nhàng lăn trên vỉa hè vắng vẻ…

Rồi tôi nhận ra điều mình tìm không phải là Paris, mà là một khoảng lặng trong lòng mình. Tôi như nhiều người, luôn mơ đến Paris. Không chỉ vì nó đẹp mà vì thành phố ấy dường như được tạo ra để người ta không cảm thấy có lỗi khi có thể lười biếng ngồi yên hàng giờ ở quán cà phê. Bên vỉa hè, nhìn người qua lại và chẳng làm gì cả cũng đã là một cách sống vì sự làm biếng trở nên chính đáng. Tôi ngồi rất lâu ở quán cà phê ven sông Seine, ngắm nhìn những viên đá lát đường, những ngôi nhà cũ, những cây cầu, nghĩ ngợi linh tinh, tự hỏi bao nhiêu người đã đi qua đây, bao nhiêu câu chuyện đã lắng xuống trong dòng sông ấy. Địa điểm chỉ là cái cớ. Điều quý nhất là có một nơi mình cho phép bản thân được sống chậm trong một lúc. Một nơi đủ yên để nghe được tiếng nói của chính mình. Ngồi đó và có cảm giác tự hài lòng. Nhưng dường như vẫn còn thiếu thiếu một điều gì đó? 

Một người nào đó? Không nhất thiết phải ngồi đối diện. Có thể người đó ngồi ở chiếc bàn gần đó, đọc một cuốn sách, thỉnh thoảng ngẩng lên vô tình ánh mắt chạm nhau. Sự hiện diện của một người xa lạ bỗng chốc mang lại cảm giác quen thuộc gần gũi…  làm cho thời gian như quay lại quá khứ, bình yên.

Hay là, một cuốn sách? Không phải để cắm cúi đọc mà để mở trên bàn. Có thể đọc vài trang rồi ngẩng lên nhìn dòng sông, khi ấy câu chữ và cảnh vật hòa vào nhau, mang mình đi vào câu chuyện. Có những cuốn sách không phải để đọc liền mạch, mà để đồng hành với một buổi sáng như thế.

Nhưng... cũng có thể là không có ai cả. Đến một lúc nào đó, con người ta thấy hạnh phúc khi có thể ở một mình mà không thấy cô đơn. Ngồi bên sông, ly cà phê đã nguội, tiếng thìa chạm vào thành cốc, nhìn ánh nắng dịch chuyển trên mặt nước. Không cần chụp ảnh. Không cần đăng lên mạng. Không cần chứng minh với ai rằng mình đang hạnh phúc. Có lẽ đó mới là sự tĩnh tại.

***

Trên sông, lại một chuyến tàu đi ngang. Nắng đã lên cao hơn, gió trên cây xào xạc hơn, người trên đường đông hơn…  Cuộc sống vẫn đang chuyển động. Người ta tất bật đi đến những nơi cần đến. Chỉ có mình, trong một khoảng thời gian ngắn ngủi được quyền đứng ngoài dòng chảy ấy. Bởi bình yên không phải là khi mọi thứ ngừng lại. Bình yên là khi mình không thấy cần phải chạy theo mọi thứ. Được ngồi đó và nghĩ ngợi linh tinh, đó là đặc ân của một tâm trí không bị thúc ép phải giải quyết điều gì ngay lúc này. Đó là khoảng thời gian mà ý tưởng, ký ức, những câu hỏi về lịch sử, về thành phố, về con người... có thể tự nhiên kết nối với nhau.

Và bạn biết không, trong một sáng bên sông Seine tôi không chỉ nghĩ về Paris. Tôi lại nhớ đến sông Sài Gòn, nhớ một sáng nào đó ở bến Bạch Đằng, khi thành phố còn chưa đông, một ly cà phê đen đá và gió từ sông Sài Gòn thổi lên. Và một chuyến hải trình đi theo dòng sông ra đến cửa biển. Nhớ những bến cảng, những con nước, những lớp phù sa văn hóa tạo nên hình hài thánh phố. Như một điều nghịch lý nhưng rất đẹp: nếu ta yêu một thành phố thì khi đi xa lại càng hiểu sâu hơn thành phố của mình.

Có một câu của nhà văn người Áo Stefan Zweig mà tôi rất thích (không phải nguyên văn): điều quý giá nhất của một chuyến đi không phải là nhìn thấy những miền đất mới, mà là có một đôi mắt mới để nhìn lại thế giới. Với những người làm di sản điều đó rất đúng. Nghiên cứu quá khứ không phải để sống trong quá khứ, mà để nhìn hiện tại sâu sắc hơn. Biết đâu một ngày nào đó, bạn sẽ thật sự ngồi ở một quán cà phê ven Seine. Và rồi vài tháng sau, khi bạn lại ngồi ở một quán ven sông Sài Gòn, bạn sẽ nhận ra rõ ràng, hai dòng sông, hai thành phố, hai lịch sử khác nhau, nhưng cùng có một khả năng kỳ lạ là khiến con người sống chậm lại để lắng nghe chính mình.

Bạn ơi, cứ mơ ước đi, vì ước mơ những điều tốt đẹp sẽ làm cho cuộc sống trở nên phong phú hơn. Người ta vẫn nghĩ đi du lịch là để khám phá một thành phố. Nhưng ngược lại, các thành phố xa lạ cũng làm ta khám phá lại chính mình. Bởi vì, có những nơi chốn làm hiện ra điều vốn đã ở trong lòng mình.

 

 

SÀI GÒN TÌNH NGHĨA – KHI BÁO CHÍ CŨNG LÀ MỘT PHẦN CỦA DI SẢN ĐÔ THỊ

https://thethaovanhoa.vn/tphcm-di-san-hien-dai-va-nghia-tinh-bai-2-khi-bao-chi-cung-la-mot-phan-cua-di-san-nghia-tinh-do-thi-20260703110329484.htm

Nguyễn thị Hậu

1.

Những ngày này thành phố vẫn đông đúc như thường. Hàng ngày lượt xe vẫn qua những chiếc cầu trên sông Sài Gòn, hàng chục lượt tàu vẫn vào cảng, dòng người như nước vẫn xuôi ngược trên những con đường quen thuộc. Nhưng ở nhiều người có một điều xao động lặng lẽ: tạm biệt một số tờ báo đã hoàn thành sứ mệnh của mình, khép lại hành trình dưới những tên gọi đã gắn bó với bạn đọc suốt nhiều năm.

Đó là một sự thay đổi trong quá trình tổ chức lại hệ thống báo chí. Với những người làm nghề, đó là một dấu mốc của công việc. Nhưng với những người yêu Sài Gòn, yêu lịch sử đô thị và ký ức thành phố, đó còn là dịp để nghĩ về một điều sâu xa hơn: báo chí đã góp phần gìn giữ ký ức và đặc trưng của đô thị này như thế nào? Có lẽ, việc ứng xử với sự thay đổi của thành phố nói chung, của báo chí nói riêng cũng góp phần làm rõ hơn ý nghĩa của bốn chữ "Sài Gòn tình nghĩa." Tình nghĩa không chỉ nằm trong cách người Sài Gòn đối đãi với nhau mà còn thể hiện ở cách thành phố biết ghi nhớ, biết tri ân những con người âm thầm làm nên diện mạo văn hóa và bảo tồn di sản của mình.

Suốt hơn một thế kỷ, báo chí Sài Gòn không chỉ làm nhiệm vụ thông tin. Mỗi tờ báo, mỗi số báo, mỗi bài viết đều là những lát cắt của đời sống đô thị. Ở đó có câu chuyện về một khu chợ cũ, một bến nước, một con hẻm nhỏ, một nghệ nhân, một ngôi đình, một quán cà phê lâu năm, một cây cầu, một con kênh, một dòng người mưu sinh từ sáng sớm đến khuya. Có những điều khi xuất hiện trên mặt báo chỉ là tin tức của ngày hôm ấy, nhưng nhiều năm sau lại trở thành tư liệu quý giá để nhận diện lịch sử của thành phố.

Là người nghiên cứu khảo cổ học đô thị, chúng tôi thường nói rằng quá khứ được lưu giữ trong những lớp đất. Nhưng với một đô thị hiện đại như Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh, quá khứ còn được lưu giữ trong những trang báo. Các nhà khảo cổ khai quật di tích trong lòng đất, còn người quan tâm, người yêu thành phố sẽ “khai quật” đời sống đã qua từ trang báo.

Theo dòng biến thiên của lịch sử, có những công trình đã không còn, có những con đường đã đổi tên, có những khu phố đã thay đổi hoàn toàn diện mạo… Thế nhưng, nhờ những tin tức, phóng sự, những bức ảnh, những ghi chép của các nhà báo, người ta vẫn có thể hình dung được thành phố đã từng như thế nào. Thành phố hiện diện trong mỗi người, trong du khách bằng dáng vẻ thân thuộc, lối sống gần gũi, con người phóng khoáng… chứ không khô khan xa lạ như trong các công trình nghiên cứu hàn lâm.

Theo nghĩa đó, báo chí không chỉ phản ánh lịch sử, mà báo chí cũng tạo nên lịch sử. Và những tờ báo dù không được xếp hạng là di sản theo nghĩa pháp lý, vẫn là một phần của di sản ký ức đô thị. Bởi vì di sản không chỉ là những ngôi nhà cổ hay những công trình kiến trúc, di sản còn là ký ức được cộng đồng cùng nhau gìn giữ. Trong ký ức ấy có tiếng rao báo mới buổi sớm, có bến Bình Đông mùa hoa Tết, có chợ Bến Thành, chợ Bình Tây tấp nập mỗi ngày, có những dòng sông và hệ thống kênh rạch từng làm nên bản sắc của một đô thị cảng sầm uất. Và có cả những trang báo đã kể lại tất cả những điều ấy.

2.

Không ít công trình còn tồn tại hôm nay là nhờ sự đồng hành của các nhà nghiên cứu, các kiến trúc sư, các nhà quản lý và những người làm báo. Đó là một biểu hiện đẹp của "Sài Gòn tình nghĩa." Tình nghĩa với con người hiện tại và cũng tình nghĩa với ký ức đô thị – những lớp ký ức được tích lũy qua nhiều thế hệ, tạo nên bản sắc của thành phố. Nhưng ký ức ấy sẽ tồn tại bằng cách nào nếu không có người ghi chép?

Nhiều cuộc vận động bảo tồn di sản ở Thành phố Hồ Chí Minh trong nhiều năm qua được báo chí ủng hộ và tiếp sức. Một bài phản ánh về ngôi biệt thự cũ sắp bị tháo dỡ. Một phóng sự về ngôi đình xuống cấp. Một cuộc tọa đàm về giá trị của bến cảng, của lò gốm Cây Mai hay của hệ thống kênh rạch. Một bản tin về cuộc trưng bày mới tại bảo tàng… Những bài báo ấy không chỉ cung cấp thông tin. Chúng khơi dậy sự quan tâm của cộng đồng, tạo nên tiếng nói chung để nhiều giá trị được nhìn nhận đúng hơn, được bảo vệ kịp thời hơn.

Không phải ngẫu nhiên mà khi tìm hiểu về lịch sử Sài Gòn, các nhà nghiên cứu luôn tìm đến kho lưu trữ báo chí. Bởi ở đó không chỉ có sự kiện, mà còn có hơi thở của đời sống. Một mẩu tin nhỏ đôi khi giúp xác định niên đại của một công trình. Một bức ảnh cũ có thể cho biết diện mạo của một góc phố trước khi bị thay đổi. Một bài phỏng vấn có thể lưu lại ký ức của nhân chứng cuối cùng. Đó là những tư liệu không gì thay thế được.

Có thể, trong quá trình phát triển, các cơ quan báo chí sẽ thay đổi mô hình tổ chức, thay đổi tên gọi, thay đổi cách vận hành để phù hợp với bối cảnh mới, điều đó là một phần của sự vận động. Nhưng điều không nên thay đổi chính là tinh thần làm báo vì cộng đồng. Tinh thần ấy đã góp phần tạo nên diện mạo văn hóa của Sài Gòn trong suốt nhiều thế hệ. Tinh thần vì cộng đồng là biểu hiện của “Sài Gòn tình nghĩa”

Một thành phố muốn phát triển bền vững không chỉ cần những tòa nhà cao hơn, mà còn cần những người gìn giữ ký ức. Đó có thể là nhà khảo cổ, nhà sử học, kiến trúc sư, nghệ sĩ, người dân địa phương. Và cũng là những nhà báo. Họ lặng lẽ đi vào từng con hẻm, từng bến sông, từng khu chợ, từng công trình đang đổi thay để ghi lại những điều tưởng như rất bình thường. Đến một ngày, chính những điều bình thường ấy lại trở thành ký ức quý giá của đô thị.

3.

Có người từng ví nhà báo là người chép sử của hiện tại. Họ vừa trực tiếp phản ánh, vừa là cầu nối với nhà nghiên cứu giúp xã hội nhận ra những giá trị cần được gìn giữ, những điều cần được lên tiếng và những ký ức cần được lưu lại trước khi quá muộn. Ngày hôm nay, có thể một số tờ báo đã khép lại tên gọi quen thuộc của mình. Nhưng những người làm báo vẫn còn đó. Những giá trị nghề nghiệp vẫn còn đó. Và trên hết, tình yêu dành cho thành phố vẫn còn đó. Những người làm báo sẽ luôn mang theo ký ức của thành phố mà họ đã gắn bó. Đó là thứ hành trang không một cuộc sắp xếp tổ chức nào có thể làm mất đi.

Đó cũng chính là điều khiến chúng ta tin rằng, giữa những đổi thay của hôm nay, Sài Gòn vẫn là một thành phố tình nghĩa. Bởi tình nghĩa không chỉ là nhớ về quá khứ. Mà còn là biết trân trọng những người đã góp phần lưu giữ quá khứ ấy để cùng bước tới tương lai.

Để Sài Gòn – TPHCM thực sự là một “thành phố nghĩa tình”, một thành phố biết tri ân những người đã góp phần lưu giữ ký ức của mình, tôi cho rằng báo chí – một đặc sản của thành phố - phải được nhìn nhận như một thành tố của "môi trường di sản đô thị" (urban heritage environment). Do đó, khi xây dựng kho dữ liệu di sản của siêu đô thị TP.HCM, các kho lưu trữ báo chí cũng cần được coi là một di sản tư liệu và là nguồn dữ liệu quan trọng để nhận diện, bảo tồn và phát huy ký ức đô thị.

Khảo cổ học đô thị khai mở những lớp đất của quá khứ, còn báo chí hôm nay đang bồi đắp những lớp ký ức của tương lai. Những thông tin trên nền tảng số có thể trôi rất nhanh trước mắt người đọc, nhưng nếu được lưu giữ và kiểm chứng, chúng sẽ trở thành "tầng văn hóa" của đô thị hiện đại trong thế kỷ 21.

NAM PHƯƠNG HOÀNG HẬU – THỬ NHÌN TỪ KHÔNG GIAN VĂN HOÁ NAM BỘ

 

1. Không gian văn hóa và ký ức lịch sử

Trong thời đại thông tin, những cuộc tranh luận trên mạng xã hội bắt đầu và kết thúc với nhiều kiểu khác nhau. Có chuyện nhanh chóng bùng lên rồi cũng nhanh chóng biến mất, hệt như bong bóng xà phòng phồng to rồi vỡ tan. Cũng có chuyện sinh từ một chuyện rồi bùng to hơn thành một chuyện hoàn toàn khác, như một đốm lửa từ tàn thuốc lá lại trở thành đám cháy rừng. Hết chuyện này đến chuyện khác, mạng xã hội hay kéo người ta vào những cơn sôi sùng sục… Để rồi khi câu chuyện đi qua, nhiều người nhận ra sự tham gia của mình như góp vài giọt cát xây lâu đài trên bãi biển.

Tuy nhiên khi quan sát những “cơn sóng” ấy, đôi khi tôi nhận ra vài điều thú vị. Có những cuộc tranh luận rồi sẽ chìm xuống rất nhanh, nhưng điều còn đọng lại không phải là câu chuyện đang được viral, mà lại sự đánh thức một ký ức nào đó, khó nắm bắt khó gọi tên, nhưng thực sự luôn ở trong tâm thức. Chỉ cần một cái cớ là sẽ hiện diện rõ ràng. Với tôi, câu chuyện quanh vai diễn Nam Phương Hoàng hậu trong bộ phim Hoàng hậu cuối cùng là một trường hợp như vậy.

Điều tôi quan tâm không phải là tranh luận diễn viên có phù hợp với nhân vật hay không, mà là những cách nhìn rất khác nhau về nhân vật lịch sử ấy. Có người ca ngợi, có người phủ nhận; có người xem bà như biểu tượng của vẻ đẹp, học vấn và phẩm giá, cũng có người nhìn bà bằng cái nhìn phê phán, thậm chí rất khắt khe, dành cho giai đoạn cuối của triều Nguyễn, một giai đoạn có những biến động lớn lao, thử thách sự chọn lựa của những người có một vai trò nhất định trong lịch sử. Điều đó không riêng đối với Nam Phương Hoàng hậu. Nhưng bà lại là nhân vật chính trong một bộ phim bỗng nhiên đình đám trên mạng xã hội. Vì vậy, theo tôi, nhiều người đã nhìn nhận, khen ngợi hay đánh giá, phán xét bà bằng ký ức lịch sử của chính mình, rộng hơn là của thế hệ mình, từ không gian văn hoá mình từng sinh ra và lớn lên. Bởi vì, lịch sử bao giờ cũng được ghi lại bằng tư liệu, nhưng ký ức lịch sử lại được nuôi dưỡng bằng những câu chuyện trong một không gian văn hoá nhất định.

Có thể hình dung mối liên hệ từ không gian văn hoá đến ký ức lịch sử của một cộng đồng.

Không gian văn hóa (các yếu tố tự nhiên và nhân văn) đã tác động vào quá trình hình thành đời sống cộng đồng (kinh tế, văn hoá, xã hội, chính trị…). Đó là dòng chính của lịch sử cộng đồng. Trải qua thời gian được lắng đọng thành ký ức, bồi đắp và trao truyền cho nhiều thế hệ. Những thế hệ tiếp nhận ký ức cũng là tiếp nhận ý nghĩa, giá trị văn hoá của không gian. Từ đó không gian văn hoá lại tiếp tục nuôi dưỡng bản sắc cộng đồng, truyền thống lịch sử.

Như vậy, "không gian văn hóa" và "ký ức lịch sử" thực chất là hai khái niệm không thể tách rời. Từ góc độ di sản và nghiên cứu đô thị, có thể hiểu mối quan hệ này theo ba cấp độ: không gian lưu giữ ký ức, không gian tạo ra ký ức và không gian tái tạo ký ức. Không gian văn hoá có thể là một đô thị, có thể là một làng quê, rộng hơn là một vùng miền. Nam bộ chính là một không gian văn hoá rộng lớn như vậy.

2. Không gian văn hóa Nam bộ

Nam Bộ là một không gian văn hóa đặc biệt. Được coi là vùng đất mới “thiên nhiên ưu đãi”, hệ thống sông nước chằng chịt tạo nên những mối quan hệ giao lưu luôn rộng mở; từ đó phát triển giao thương và sớm hình thành kinh tế thị trường. Nơi đây có nhiều cộng đồng cùng sinh sống và làm ăn, từ các tộc người bản địa đến lưu dân khai khẩn, là nơi luôn có những làn sóng nhập cư lớn và liên tục. Chính vì vậy quan hệ xã hội ít ràng buộc bởi cấu trúc làng xã khép kín mà quan niệm “tứ hải giai huynh đệ”. Trong không gian ấy, con người sống với nhau bằng sự nương tựa, chia sẻ, giúp đỡ chứ không phải bằng tước vị thấp cao. Do đó những giá trị luôn được cộng đồng đề cao là nghĩa tình, hào sảng, trọng chữ tín, ai có khả năng thì ít nhiều đều giúp người khác. Câu chuyện về ông Thủ Huồng dựng Nhà Bè trên sông Sài Gòn là một minh chứng.

Đến nửa đầu thế kỷ 20 Nam bộ là vùng đất của những con sông mở ra biển lớn, của những thương cảng đông đúc, của những con tàu cập bến từ khắp nơi trên thế giới. Ở đó, truyền thống và hiện đại gặp nhau mỗi ngày. Những ngôi đình, ngôi chùa nằm không xa nhà thờ, trường học kiểu Pháp bên cạnh dãy phố buôn bán của người Hoa. Đô thị Sài Gòn là nơi người tứ xứ hội tụ làm ăn. Một xã hội đang chuyển mình, nơi con người sớm tiếp xúc với văn hoá phương Tây nhưng vẫn giữ nếp sống trọng nghĩa tình của miền đất mới. Trong bối cảnh ấy xuất hiện một tầng lớp thượng lưu Nam Kỳ xuất thân từ đại địa chủ, doanh nhân, những người vừa lưu giữ truyền thống Á Đông trong gia đình và những mối quan hệ xã hội, đồng thời tiếp thu tri thức kinh tế, kỹ thuật hiện đại, tiếp nhận văn hoá phương Tây. Họ đã góp phần định hình diện mạo xã hội Nam Bộ nửa đầu thế kỷ 20.

Ký ức cộng đồng luôn có cách lựa chọn rất riêng. Người Nam Bộ vốn không có truyền thống thần tượng quyền lực, mà thường ghi nhớ rất lâu những hình tượng “trọng nghĩa khinh tài”, “trọn tình trọn nghĩa”. Trong văn hóa Nam Bộ truyền thống, sự giàu có ít khi tự nó trở thành đối tượng bị đố kỵ hay nghi ngờ mà điều cộng đồng quan tâm hơn là người giàu ấy đã sống và ứng xử như thế nào. Vì vậy mà những tên tuổi như Huyện Sĩ, Quách Đàm và nhiều người khác luôn được nhắc đến, không phải vì sự giàu có mà vì những gì họ đóng góp cho xã hội: mở chợ, lập phố, xây đình chùa, nhà thờ, làm cầu, đào kênh… sau này là nuôi giấu cán bộ cách mạng, làm từ thiện, cứu trợ… Rất nhiều gia đình Hoa, Việt, Minh Hương, địa chủ, thương nhân... đã góp phần như vậy.

Suốt hơn ba trăm năm khai phá Nam Bộ, hình ảnh "phú hộ nghĩa hiệp", "điền chủ nhân hậu", "thương gia yêu nước", "mạnh thường quân" xuất hiện khá nhiều trong ký ức địa phương. Đương nhiên lịch sử cũng có những địa chủ bóc lột hay thương nhân chỉ biết tư lợi. Nhưng điều đặc biệt là cộng đồng lưu giữ và truyền lại là những người đã dùng của cải để tạo dựng lợi ích chung. Chính vì vậy, khi nhắc đến các nhân vật giàu có trong lịch sử Nam Bộ, ký ức tập thể thường gắn họ với những việc làm cụ thể cho cộng đồng hơn là chỉ với khối tài sản họ sở hữu. Không hay thù ghét người giàu mà trọng người giàu tử tế. Có thể coi đó là một nét độc đáo của văn hoá Nam bộ.

Có một đặc điểm thú vị ở người Nam Bộ, đó là họ kể lịch sử bằng từng con người, nhớ nhân vật lịch sử hơn nhớ thứ thế triều đại. Bởi vì quá trình hình thành người Nam bộ trên vùng đất Nam bộ diễn ra gần như trọn vẹn trong thời Chúa Nguyễn và Vương triều Nguyễn. Cùng với sự thờ phụng những vị thần linh, những tiên hiền, hậu hiền, các anh hùng liệt sĩ, người Nam bộ luôn nhắc nhớ những con người giàu tử tế, cống hiến tài sản cho cộng đồng, những người có học mà khiên cung, cống hiến tri thức cho xã hội, những người sống có nhân có nghĩa như hai nhận vật văn học được yêu thích nhất của người Nam bộ là Lục vân Tiên và Kiều Nguyệt Nga. Họ không phải là những "anh hùng" nhưng mỗi người đại diện cho một phẩm chất tốt đẹp mà cộng đồng trân trọng.

Mỗi con người hay mỗi nhân vật lịch sử, đều trở thành một phần ký ức của một không gian văn hoá cụ thể. Cũng giống như một dòng sông, một khu chợ hay một con đường cũ, có những con người chỉ cần được nhắc tên là cả một bối cảnh lịch sử hiện lên. Đó cũng là một di sản của cộng đồng.

3. Nam Phương Hoàng Hậu trong ký ức văn hóa Nam bộ

Nam Phương Hoàng hậu là một nhân vật của lịch sử Việt Nam hiện đại. Bà sinh ra ở Gò Công (theo một nghiên cứu mới là Gò Công thuộc Thủ Đức, TPHCM ngày nay), lớn lên trong một gia đình Công giáo giàu có và có ảnh hưởng ở Nam Kỳ, được giáo dục theo chương trình Pháp từ rất sớm, rồi trở thành hoàng hậu duy nhất của triều Nguyễn, hoàng hậu đầu tiên và cũng là cuối cùng trong giai đoạn xã hội Việt Nam có nhiều biến động lớn. Cuộc đời của bà vừa thuộc về triều đình Huế, vừa thuộc về đại gia đình ở Sài Gòn, lại vừa gắn với nước Pháp. Nhưng nơi còn lưu giữ nhiều nhất ký ức và cảm xúc lịch sử về bà, theo tôi là Sài Gòn/Nam Bộ. Vì vậy ký ức cộng đồng đã "đọc" Nam Phương bằng hệ giá trị Nam Bộ, sự yêu mến bà không hoàn toàn xuất phát từ lịch sử triều Nguyễn mà xuất phát từ ký ức văn hóa Nam Bộ.

Sinh ra và lớn lên trong một gia đình tiêu biểu và điển hình của tầng lớp thượng lưu, địa chủ Nam bộ có nhiều đóng góp của cải vật chất cho xã hội, Nam Phương là một trường hợp hội tụ nhiều yếu tố tưởng như đối lập nhưng lại hoà hợp lạ lùng. Nếu bỏ qua chiếc vương miện, bà vẫn là hình mẫu của một phụ nữ Nam Bộ nửa đầu thế kỷ 20: được dạy dỗ nghiêm khắc, giáo dục bài bản, thông thạo ngoại ngữ, tự tin trong môi trường quốc tế và mang theo những giá trị của gia đình, của đức tin và của phép ứng xử kết hợp nhuần nhuyễn Đông – Tây. Chính điều ấy khiến nhiều người miền Nam cảm thấy gần gũi với bà hơn là bởi địa vị Hoàng hậu cao sang.

Trong ký ức của nhiều gia đình Nam Bộ, đặc biệt là giới Công giáo hoặc tầng lớp trung lưu cũ thường dành nhiều thiện cảm đối với Nam Phương Hoàng hậu. Người ta ít kể về vị thế cung đình của bà mà thường kể về cô gái Gò Công học giỏi ở Pháp, tiểu thư nhà giàu nhưng khiêm nhường, về người phụ nữ trọn đạo làm dâu xứ Huế với những phép tắc nghiêm ngặt, về người vợ nền nã chưa từng gây chuyện ghen tuông với ông chồng Hoàng đế đào hoa, về mẹ lặng lẽ nuôi dạy các con sau khi cuộc hôn nhân tan vỡ, không tham gia chính trị, không viết hồi ký để công kích ai, giữ được phẩm giá trong cuộc sống lưu vong…

Chiếc mũ miện chỉ là một phần rất nhỏ trong cuộc đời bà. Điều còn lại trong ký ức nhiều người là hình ảnh một người phụ nữ bước qua những đổi thay lớn của xã hội, của chính cuộc đời mình mà không để mình trở thành trung tâm của những thị phi và ồn ào lịch sử. Có thể có chi tiết trong cuộc đời bà cần được kiểm chứng bằng tư liệu. Nhưng điều đáng chú ý là việc chúng được kể đi kể lại đã làm nên ký ức văn hóa của một cộng đồng. Mặt khác, Nam Phương Hoàng hậu trong ký ức ấy dường như không chỉ được nhớ như một nhân vật của triều Nguyễn. Bà còn được nhớ như một "người con của Nam Bộ". Nhắc đến bà, người ta nhớ Gò Công, nhớ gia đình Huyện Sỹ, nhớ Sài Gòn những năm đầu thế kỷ 20, nhớ những chuyến tàu vượt biển sang châu Âu, nhớ một thời mà Nam Bộ đang mở cửa với thế giới bằng thương mại, giáo dục và những khát vọng hiện đại hóa.

Nếu nhìn rộng hơn, Nam Bộ đầu thế kỷ 20 đã sản sinh một thế hệ phụ nữ rất đặc biệt. Họ không phải những "nữ anh hùng" theo nghĩa truyền thống, nhưng họ là những người phụ nữ đầu tiên học trường Pháp, biết ngoại ngữ, đi du học, điều hành doanh nghiệp, làm báo, hoạt động xã hội, làm từ thiện, gìn giữ nền nếp gia phong, xuất hiện trong không gian công cộng với tư cách xã hội bình đẳng với nam giới. Nam Phương là một trong số họ. Cho nên, có thể điều khiến nhiều người yêu quý bà không phải vì chiếc vương miện, mà vì bà đại diện cho hình ảnh người phụ nữ Nam Bộ hiện đại: có học thức, có lòng tự trọng, biết ứng xử trong cả không gian Á Đông lẫn phương Tây.

Có thể nhận thấy những cuộc tranh luận trên mạng xã hội về các nhân vật lịch sử đã thể hiện sự “va chạm” giữa những ký ức tập thể khác nhau. Mỗi cộng đồng, mỗi vùng miền, mỗi thế hệ, thậm chí mỗi gia đình đều mang theo một ký ức lịch sử riêng, những biểu tượng văn hoá khác nhau. Vì vậy, thái độ của từng người hay nhóm người hay một cộng đồng không chỉ phản ánh quan điểm đối với nhân vật lịch sử ấy, mà còn phản ánh ký ức văn hóa của chính họ và cộng đồng, phản ánh điều họ muốn gìn giữ là hệ giá trị của cộng đồng mình. 

TP. Hồ Chí Minh 9.7.2026.                                                                 Nguyễn thị Hậu

Bài viết ngắn gọn hơn trên Tạp chí Tia Sáng :
https://tiasang.com.vn/nam-phuong-hoang-hau-trong-ky-uc-van-hoa-nam-bo-5095949.html

 

 

PHÁT TRIỂN KINH TẾ DI SẢN TỪ TẠP CHÍ DU LỊCH

Nguyễn thị Hậu

Các tạp chí về du lịch đóng vai trò rất quan trọng trong việc quảng bá di sản văn hóa, nhưng không chỉ đơn thuần là "giới thiệu điểm đến". Chúng tham gia vào quá trình kiến tạo hình ảnh, diễn giải giá trị và định hướng cách công chúng cảm nhận về di sản. Là một người thường cộng tác với tạp chí Du lịch TPHCM, tôi nhận thấy nhiều tác động tích cực của tạp chí tới sự phát triển kinh tế di sản của thành phố nói riêng và cả nước nói chung.

* Giới thiệu và phổ biến tri thức về di sản

Đây là chức năng cơ bản nhất. Các bài viết, phóng sự, ảnh tư liệu giúp công chúng biết đến những di sản mà họ có thể chưa từng nghe tới. Ví dụ, các bài viết về Phố cổ Hội An thường không chỉ mô tả cảnh quan mà còn giới thiệu lịch sử thương cảng, kiến trúc nhà cổ, tập quán sinh hoạt của cư dân địa phương. Nhờ vậy, độc giả tiếp cận được những lớp thông tin văn hóa bên dưới vẻ đẹp bề mặt.

Hay đối với TP. HCM, mối quan hệ giữa di sản và kinh tế du lịch có những đặc điểm khá khác so với các địa phương được nhận diện chủ yếu bằng di sản như Huế hay Hội An. TP. HCM trước hết được biết đến là một trung tâm kinh tế, thương mại và dịch vụ lớn. Vì vậy, di sản văn hóa ở đây thường không phải là "đích đến duy nhất" của du khách mà là một thành tố giúp tạo nên bản sắc và chiều sâu cho trải nghiệm đô thị. Ở góc độ này, tạp chí du lịch như một kênh truyền thông khoa học đại chúng, chuyển tải tri thức chuyên môn sang ngôn ngữ dễ tiếp nhận để có thể nhận diện sự khác biệt của các trung tâm du lịch.

Khác với các công trình nghiên cứu hay hồ sơ di sản, tạp chí du lịch thường kể chuyện bằng hình ảnh, trải nghiệm và cảm xúc. Một ngôi đình cổ, một lễ hội truyền thống hay một làng nghề có thể trở nên gần gũi hơn khi được trình bày qua bộ ảnh chất lượng cao, các ký sự du lịch, câu chuyện về nghệ nhân hay những trải nghiệm của du khách. Quá trình này giúp "dịch" ngôn ngữ học thuật của di sản sang ngôn ngữ truyền thông đại chúng.

TP.HCM có thể có vẻ ngoài hiện đại giống nhiều đô thị lớn khác trong khu vực Đông Nam Á. Nhưng chính hệ thống di sản lịch sử – văn hóa giúp thành phố có một câu chuyện riêng để kể với du khách. Chỉ tính đến các công trình trong “vùng lõi di sản” như Ủy ban nhân dân TP, Chợ Bến Thành, Bưu điện Trung tâm, Nhà thờ Đức Bà, hay Lăng Ông Bà Chiểu, Bảo tàng Lịch sử, Thảo Cầm Viên, Dinh Độc lập... Tất cả không chỉ là điểm tham quan mà còn là những dấu mốc kể về quá trình hình thành một đô thị giao thương quốc tế hơn 300 năm. Nói cách khác, di sản cung cấp cho ngành du lịch "nội dung văn hóa" để khác biệt hóa sản phẩm du lịch đô thị.

Xu hướng du lịch hiện nay không chỉ là tham quan mà còn là trải nghiệm. TP.HCM có lợi thế đặc biệt ở chỗ di sản không tồn tại như những "bảo tàng ngoài trời" tách biệt với đời sống, mà vẫn đang hiện diện trong sinh hoạt hằng ngày, như khu phố người Hoa, các ngôi hội quán, hệ thống chợ truyền thống, các làng nghề ven đô, văn hóa cà phê, ẩm thực đường phố, ký ức về thương cảng Sài Gòn... Đây là những nguồn lực rất phù hợp để phát triển du lịch văn hóa và du lịch trải nghiệm, vốn tạo giá trị kinh tế cao hơn mô hình tham quan đơn thuần

* Xây dựng thương hiệu văn hóa cho địa phương

Nhiều địa phương được nhận diện thông qua các hình ảnh văn hóa được lặp lại trên báo chí và tạp chí du lịch. Ví dụ như Huế gắn với di sản cung đình và văn hóa triều Nguyễn; Hội An gắn với phố cổ và đèn lồng; Đà Lạt gắn với kiến trúc, cảnh quan và văn hóa cao nguyên...

Trong bối cảnh hiện nay, cần nhìn di sản không chỉ như đối tượng bảo tồn mà còn là nguồn nguyên liệu cho các ngành công nghiệp văn hóa. Các bảo tàng, triển lãm, lễ hội, sản phẩm lưu niệm, xuất bản phẩm, phim ảnh, truyền thông số, thiết kế sáng tạo đều có thể khai thác chất liệu từ lịch sử và văn hóa Sài Gòn – Gia Định. Điều này phù hợp với định hướng phát triển công nghiệp văn hóa của Thành phố Hồ Chí Minh, nơi di sản trở thành một nguồn vốn văn hóa có khả năng tạo ra giá trị kinh tế mới. Thông qua sự lặp lại có chủ đích của các biểu tượng văn hóa, tạp chí góp phần hình thành "thương hiệu di sản" cho địa phương.

Một đóng góp quan trọng của các tạp chí du lịch hiện đại là mở rộng khái niệm di sản. Nếu trước đây trọng tâm thường là công trình kiến trúc hoặc danh lam thắng cảnh, thì ngày nay nhiều tạp chí chú ý hơn tới nghệ thuật trình diễn dân gian, ẩm thực, nghề thủ công, tập quán xã hội, đặc biệt là ký ức cộng đồng.

Ví dụ, khi viết về phở hay mỳ quảng, hay món ăn đường phố của Sài Gòn... tạp chí không chỉ quảng bá món ăn mà còn giới thiệu lịch sử giao lưu văn hóa, kỹ thuật chế biến và đời sống cộng đồng gắn với chúng. Nhiều di sản ít được biết đến đã nhận được sự quan tâm rộng rãi sau khi xuất hiện trên các tạp chí du lịch trong nước và quốc tế... Từ đó tạo động lực cho bảo tồn di sản, thông qua sự quan tâm của công chúng và du khách, tạo nguồn lực cho công tác bảo tồn từ tăng doanh thu du lịch, thu hút đầu tư, nâng cao nhận thức cộng đồng, khuyến khích chính quyền địa phương chú ý hơn tới việc bảo tồn.

Tuy còn có một số bài viết về di sản trên các tạp chí du lịch có thể tạo ra cảm giác thương mại hóa hình ảnh di sản, thường tập trung vào các yếu tố "đẹp" và "hấp dẫn" đối với du khách mà làm lu mờ tiếng nói của cộng đồng sở hữu di sản. Nhưng các tạp chí du lịch đã chú ý xu hướng hiện nay là quảng bá di sản theo hướng du lịch có trách nhiệm, nhấn mạnh tính xác thực, sự tham gia của cộng đồng và phát triển bền vững.

* Tạp chí Du lịch TP. HCM và bạn đọc

Tạp chí Du lịch TP.HCM là một trường hợp khá thú vị, bởi tạp chí này không chỉ là một cơ quan báo chí chuyên ngành du lịch mà còn đang dần trở thành một diễn đàn về văn hóa, di sản và bản sắc đô thị của TP. HCM. Những định hướng mà Tạp chí Du lịch TP. HCM theo đuổi như "ký ức đô thị", "di sản sống", "văn hóa hẻm", "du lịch sông nước đô thị", "công nghiệp văn hóa" đã xuất hiện ngày càng nhiều trên tạp chí.

Vì vậy, trong mắt bạn đọc chuyên môn, Tạp chí Du lịch TP.HCM có thể được xem không chỉ là một tạp chí du lịch, mà đang từng bước trở thành một diễn đàn kể câu chuyện về bản sắc và ký ức của thành phố thông qua du lịch. Đây có lẽ cũng là hướng đi phù hợp nhất với một đô thị như TP.HCM trong giai đoạn hiện nay. Nếu còn cơ hội để có thể đầu tư bài bản hơn, Tạp chí Du lịch TP. HCM có thể trở thành một diễn đàn quan trọng hàng đầu cả nước về "du lịch di sản đô thị", một lĩnh vực mà hiện nay Việt Nam vẫn còn rất nhiều tiềm năng chưa được khai thác đầy đủ.

Bên cạnh đó việc định hình diễn ngôn về di sản là khía cạnh sâu hơn và thường được các nhà nghiên cứu truyền thông, văn hóa quan tâm. Cách lựa chọn chủ đề, hình ảnh và ngôn ngữ của tạp chí Du lịch TPHCM đã có ảnh hưởng đến nhận thức xã hội về giá trị của di sản.Vì vậy, Tạp chí du lịch không chỉ phản ánh di sản của TPHCM và nhiều vùng miền khác, mà còn lựa chọn cách kể về di sản, để thấy được những giá trị đa dạng của Di sản như tài nguyên kinh tế, biểu tượng bản sắc dân tộc, ký ức lịch sử cá nhân và cộng đồng... và làm thế nào để biến tất cả thành một sản phẩm trải nghiệm cho du khách.

Có thể nói, các tạp chí du lịch là một dạng "trung gian văn hóa" giữa di sản và công chúng. Chúng không chỉ quảng bá điểm đến mà còn tham gia vào quá trình diễn giải, kiến tạo hình ảnh và định hình giá trị của di sản trong đời sống đương đại. Vì vậy, mong rằng lĩnh vực du lịch và di sản sẽ tiếp tục hiện diện trên những tờ báo, trang báo online, để có thể tiếp tục kể câu chuyện về các di sản văn hóa Việt Nam và thế giới, góp phần phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

"ÁP LỰC" TỪ MỘT BÀ ĐỠ NGHIÊM KHẮC VÀ TỬ TẾ

 

Tuổi Trẻ cuối tuần trong tôi.

Tuổi Trẻ Cuối Tuần là tờ báo tôi được bén duyên rất sớm! Là một người làm công tác nghiên cứu lịch sử và khảo cổ, khi bắt đầu cộng tác với tờ báo là tôi biết mình bước vào một không gian văn hóa và một địa chỉ lan tỏa tri thức. Những cộng tác viên đồng thời là độc giả lâu năm với tờ báo như tôi hiểu rằng: TTCT dừng lại, không đơn thuần là sự vắng mặt của một ấn phẩm mà là sự khép lại của một diễn đàn trí thức đầy bản lĩnh – nơi lịch sử chưa bao giờ bị coi là chuyện của quá khứ xa xôi mà luôn là mạch ngầm chảy trong đời sống hôm nay.

Nhiều người thường nghĩ viết báo cho đại chúng là một cuộc dạo chơi nhẹ nhàng của những nhà nghiên cứu. Nhưng với riêng tôi, mỗi lần nhận lời viết bài cho TTCT là một lần tự đặt mình vào một thử thách, bởi vì Tòa soạn không cần những bài luận bàn lý thuyết suông. Áp lực lớn nhất mà các biên tập viên TTCT luôn đặt ra cho cộng tác viên trước các vấn đề xã hội chính là: Làm sao để chạm vào số đông? Làm sao để câu chuyện học thuật “cao siêu” trở thành câu chuyện gần gũi của mỗi gia đình?

Với tôi thách thức đó hiện lên ở mảng đề tài dạy sử và học sử. Trên trang báo TTCT, tòa soạn đã nhiều lần cùng các chuyên gia đi tìm lời giải cho câu hỏi nhức nhối: Vì sao học sinh chán sử? Làm sao để việc học sử không còn là gánh nặng của những mốc thời gian hay những con số khô khốc? Từ câu chuyện nhỏ của một cậu bé học lớp 5, trước kỳ thi cháu học mãi vẫn không thể thuộc tên các loại rìu đá và nơi tìm ra chúng. Tôi nhận ra những kiến thức đời thường khi trở thành lịch sử trong sách giáo khoa lại trở nên xa lạ và khó hiểu. Khó khăn của người viết lúc này là phải bước ra khỏi những định kiến thông thường, dùng lăng kính khoa học để lý giải một thực tế: lịch sử đang tách rời khỏi dòng chảy xã hội và sự quan tâm của người trẻ, nhất là học sinh phổ thông.

Và cũng từ những trăn trở về giáo dục ấy, TTCT đã gợi mở, đồng hành cùng tôi đi sâu vào một lát cắt vô cùng ý nghĩa: Lịch sử gia đình, dòng họ. Các bài viết của GS Ngô Vĩnh Long, nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân đã mang lại một cách nhìn mới: lịch sử đất nước không ở đâu xa xôi, nó được viết nên từ lịch sử của từng ngôi nhà, từ nếp nghĩ, gia phong, và từ chính những góc phố, hàng cây, ngôi trường cổ mà ông bà, cha mẹ và con cháu cùng từng đi qua. Khi một đứa trẻ không còn những không gian vật chất để cùng sẻ chia ký ức với thế hệ đi trước, sợi dây liên kết thiêng liêng với lịch sử dân tộc sẽ bị đứt gãy. Đó chính là cách học sử tự nhiên và bền vững nhất.

Nhắc lại điều này để thấy, việc bảo tồn không gian di sản chính là đang bảo tồn một "giáo cụ trực quan" sống động nhất cho việc học sử và giữ gìn gia phong. Điều này đã khích lệ tôi giới thiệu cuốn sách tự thuật “Lưu niên ký sự” của ông nội tôi, một công trình ghi chép tỉ mỉ về một gia đình, qua đó là một dòng họ ở Nam bộ trong giai đoạn cuối thế kỷ 19 – giữa thế kỷ 20. Qua đó góp phần tìm hiểu lịch sử, văn hóa và con người Nam bộ.

Từ năm 2010 trên trang báo này, tôi đã chia sẻ về sự biến mất của những "không gian công cảm" – những không gian công cộng, những công trình kiến trúc cổ nơi lưu dấu ký ức chung của nhiều thế hệ. Hai nhà báo Phan Cầm và Khổng Loan đã đặt câu hỏi cho tôi trong bài phỏng vấn đầu tiên về di sản đô thị Sài Gòn:  Khi những không gian công cộng, những di sản vật thể quanh ta bị xóa bỏ, người trẻ sẽ tìm đâu ra cái "neo" để gắn kết với quá khứ? Vai trò cũa những nhà khảo cổ, nhà nghiên cứu như chúng tôi đang ở đâu trong tình trạng di sản ngày càng hao hụt, biến dạng? Đó không chỉ là một câu hỏi mà tôi hiểu, đó là vấn đề trách nhiệm của giới nghiên cứu khi vẫn loay hoay trong không gian học thuật hàn lâm, mà chưa bước ra tiếp cận thực tiễn và giải quyết các vấn đề một cách trực diện!

Đáng buồn là nhiều vấn đề được đặt ra từ ngày ấy đến nay vẫn còn nguyên tính thời sự, thậm chí trở nên “bình thường” khi tốc độ và quy mô xâm hại di sản thiên nhiên ngày càng lớn, di sản văn hóa bị khai thác thương mại hóa ngày càng nhiều.

Nhiều năm cộng tác với Tuổi Trẻ Cuối Tuần tôi hiểu viết về di sản văn hóa chưa bao giờ là việc dễ dàng, bởi vì tòa soạn luôn đòi hỏi một cái đầu lạnh của người nghiên cứu và một trái tim nóng của người yêu văn hóa. Chính sự khắt khe ấy đã giúp nâng tầm những bài viết về văn hóa gia đình, về phương pháp dạy sử từ chỗ tưởng như là góc nhìn cá nhân trở thành một vấn đề xã hội có tầm ảnh hưởng nhất định. Viết về di sản rất dễ đụng chạm đến vấn đề bất động sản, nhưng Tòa soạn đã cho những người làm nghiên cứu một điểm tựa truyền thông vững chắc, để chúng tôi hiểu rằng mình không hề cô độc trong nỗ lực bảo tồn các di tích lịch sử, chỉ ra nguyên nhân của những xâm hại phá bỏ di sản... Từ đó đưa những giá trị di sản gần với đời sống, về với giá trị cốt lõi của xã hội.

Bên cạnh đó tòa soạn còn nâng tầm nhiều bài viết không chỉ ở mức thông tin, mà trở thành những tiếng chuông cảnh tỉnh, góp phần giữ lại từng di tích, từng lễ hội, từng sinh hoạt cộng đồng với những giá trị nguyên vẹn của nó. Tôi nhớ mãi TTCT đã đặt tựa cho một bài viết của tôi “Đừng để chìm chợ nổi” mang tính hấp dẫn của báo chí đồng thời cũng là lời cảnh báo khẩn thiết cho một di sản văn hóa sông nước ở đồng bằng sông Cửu Long.

Tôi và nhiều người vẫn quen với thương hiệu TTCT dù báo đã chuyển qua cuối tháng từ đầu năm 2026. Nhưng rồi TTCT cũng đi đến số cuối, những trang báo in thơm mùi mực, những trang online quen thuộc rồi sẽ trở thành một phần di sản của báo chí đương đại. Nhưng với tôi, tinh thần khoa học, sự tử tế và cái tâm giữ gìn "ký ức lịch sử" mà Tuổi Trẻ Cuối Tuần thắp lên sẽ không bao giờ lụi tàn. Nó đã kịp bén rễ sâu trong lòng độc giả và trong hành trình nghề nghiệp của những cộng tác viên. Từng trang báo đã nhắc nhở chính chúng ta cách ứng xử với quá khứ và đối thoại với tương lai.

Tháng 6. 2026. Nguyễn Thị Hậu