Phản xạ văn hóa các vùng miền Việt Nam

_Nguồn: https://logbasex.substack.com?utm_source=navbar&utm_medium=web

Bản đăng lại từ bài viết trên trang Substack cùng tên của tác giả Logbasex

___
Tại sao một người Việt Nam có thể đi 1.500 cây số trong chính đất nước mình mà cảm thấy như đã sang một quốc gia khác?

Đây không phải câu hỏi mới. Bất kỳ ai từng chuyển từ Hà Nội vào Sài Gòn hoặc ngược lại đều đã đối mặt với nó. Cách người ta chào, cách người ta tính tiền, cách người ta hỏi thăm, cách người ta giữ khoảng cách, tất cả đều khác. Không khác kiểu thay đổi từng chút một mà khác như hai hệ điều hành riêng biệt cùng chạy trên một phần cứng.

Vấn đề không phải ở chỗ nhận ra sự khác biệt. Vấn đề là ở chỗ làm sao để giải thích được hiện tượng đó.

Cách dễ nhất là gắn nhãn vùng miền: người miền Bắc thế này, người miền Trung thế kia, người miền Nam thế nọ. Cách này phổ biến nhưng nó chỉ dừng ở việc mô tả mà không đi đến nguyên nhân. Và quan trọng hơn, nó biến những đặc điểm văn hoá thành phán xét đạo đức về con người.

Có một cách khác. Coi mỗi tính cách vùng như một lời giải cho một bài toán sinh tồn cụ thể mà tổ tiên ta đã đối mặt. Mỗi người miền Bắc, miền Trung, hay miền Nam đều mang trong mình một di sản hành vi đã được hun đúc qua nhiều thế hệ để sống sót trong một môi trường cụ thể. Khi môi trường đã đổi, hành vi vẫn còn và đó là lý do ta có cái gọi là “văn hoá vùng miền.”

Nhưng câu chuyện không dừng ở đó. Văn hoá vùng không phải kết quả của một nguyên nhân duy nhất, mà là sự bồi đắp qua nhiều giai đoạn lịch sử: ảnh hưởng địa lý sâu hàng nghìn năm, di sản Nho-Phật vài trăm năm, dấu ấn thuộc địa Pháp một thế kỷ, vết hằn của phân ly Bắc-Nam ba mươi năm và làn sóng thị trường toàn cầu hoá ba mươi năm gần đây. Khi ta nói “văn hoá Hà Nội” hay “văn hoá Sài Gòn” hôm nay, ta đang nói về một sản phẩm chồng xếp của tất cả những dòng chảy đó.

Và khi điều kiện sống thay đổi nhanh và sâu sắc, như đang xảy ra ở Việt Nam ba mươi năm gần đây, văn hoá cũng bắt đầu thay đổi theo. Đó là phần thú vị nhất của bức tranh hôm nay.

Môi trường định hình văn hoá như thế nào

Văn hoá không hình thành trong một thế hệ. Nó là kết quả của một quá trình tích luỹ chậm: hành vi nào giúp người ta sống sót và truyền lại được cho con cháu thế hệ sau thì tồn tại; hành vi nào không thì sẽ dần mai một qua năm tháng và biến mất. Ông cha ta không “chọn” để trở nên tằn tiện hay phóng khoáng. Đó là kết quả của hàng trăm năm trong đó, ở những vùng đất đòi hỏi sự tằn tiện, nơi mà người không tằn tiện sẽ gặp nhiều khó khăn hơn trong việc nuôi gia đình và truyền lại lối sống cho con cháu.

Logic chung này không ở riêng gì Việt Nam. Người Nhật cúi gập người không phải vì họ là dân tộc khiêm nhường bẩm sinh, mà vì đó là di sản của hàng trăm năm sống trong xã hội mà thể hiện không đúng địa vị có thể mất mạng. Người dân vùng Trung Tây nước Mỹ thân thiện với người lạ không phải vì họ tử tế hơn người khác, mà vì đó là di sản của thời khai khẩn đất hoang, khi không hợp tác với hàng xóm có thể chết qua mùa đông tuyết phủ. Người Anh xếp hàng nghiêm chỉnh không phải vì họ trật tự bẩm sinh, mà vì đó là thói quen được củng cố mạnh trong những năm tem phiếu thời chiến. Mỗi tính cách vùng đều có một lịch sử cụ thể đứng đằng sau.

Văn hoá được truyền dạy không phải qua sách vở mà qua quan sát. Đứa trẻ ba tuổi nhìn cách mẹ tiếp khách, cách bà mặc cả ngoài chợ, cách bố cãi nhau với hàng xóm và đó là cách nó học. Đến năm mười tuổi, nó đã có sẵn trong đầu một loạt phản xạ về cách người trong vùng xử sự. Những phản xạ ấy không mất đi khi người ta lớn lên và lên thành phố sống. Chúng vẫn nằm yên đó, chỉ đợi cơ hội để biểu hiện.

Đây là lý do những thay đổi văn hoá thực sự cần ít nhất một thế hệ. Bạn không thuyết phục được người 50 tuổi suy nghĩ khác đi. Bạn chỉ có thể chờ con của họ lớn lên trong một thế giới khác.

Bây giờ trước khi đi vào phân tích đặc điểm văn hóa ba miền chúng ta có vài điểm cần nói trước. Một là, cùng một đặc điểm văn hoá thường có nhiều nguyên nhân xếp chồng lên nhau. Cách giao tiếp vòng vo của người Hà Nội chẳng hạn, có thể vừa là di sản của làng xã đóng kín hàng trăm năm, vừa là tập quán hình thành dưới chế độ thuộc địa Pháp khi nói thẳng có thể gây rắc rối với chính quyền, vừa là phản xạ sinh tồn dưới hệ thống quan liêu thời bao cấp 1954–1986 khi lời nói có thể bị diễn giải sai về mặt chính trị. Khi ta gán một hành vi cho một nguyên nhân duy nhất, ta thường đang đơn giản hoá quá mức sự việc.

Hai là, “văn hoá vùng” không phải là một thứ đồng nhất ngay cả trong cùng một vùng. Hà Nội có ít nhất ba lớp văn hoá chồng lên nhau: Hà Nội cũ trước năm 1954, Hà Nội tiếp nhận làn sóng cán bộ và dân kháng chiến từ năm 1954 và Hà Nội của di dân các tỉnh sau thời kỳ Đổi mới. Sài Gòn cũng vậy: Sài Gòn của người Nam Bộ bản địa, của Bắc 54, của các đợt di dân miền Trung và Bắc sau năm 1986. Khi chúng ta nói “người Hà Nội” hay “người Sài Gòn”, đó là khái quát hoá một mặt cắt thống kê chứ không phải một thực thể đồng nhất. Ngoài ra, văn hoá vùng và văn hoá giai cấp cũng luôn chồng xếp lên nhau: một người Hà Nội thuộc tầng lớp trí thức trung lưu và một người Hà Nội lao động phổ thông không thuộc cùng chung một bộ phản xạ, dù cả hai đều là người “Hà Nội.” Cho nên ở đây chúng ta chủ yếu nói về văn hoá đô thị có học, vốn là phần dễ quan sát nhất và cũng là phần đang chuyển động nhanh nhất.

Miền Bắc: đông đúc, khép kín, biên giới bất ổn

Người miền Bắc lớn lên trong một thế giới mà đất chật (đông đúc), làng đóng khép kín và biên giới phía Bắc luôn có mối đe doạ thường trực. Cộng với di sản Nho giáo trở thành quốc giáo từ thế kỷ XV, công thức sinh tồn của vùng này khá đặc thù.

Lưu ý: khi nói về “miền Bắc,” ở đây chủ yếu nói về cư dân đồng bằng sông Hồng. Vùng núi phía Bắc, với địa hình rộng và các cộng đồng dân tộc Tày, Nùng, Thái, H’mông, có điều kiện sống và văn hoá hoàn toàn khác, không thuộc phạm vi bài này.

Đông đúc. Khi đất ít và người đông, mỗi tấc đất, mỗi hạt thóc đều đáng giá. Văn hoá đẩy giá trị “lo xa” lên thành đức hạnh. Tằn tiện không phải lựa chọn cá nhân mà là yêu cầu sinh tồn của cả vùng, vì người không lo xa đã chết đói qua mùa đông đầu tiên. Đến hôm nay, nhiều người miền Bắc vẫn có thiên hướng tích trữ mạnh hơn các vùng khác, đầu tư bất động sản và một sự khó chịu sâu sắc với việc “phung phí.”

Làng khép kín. Khi bạn buộc phải sống cạnh hàng xóm thêm 50 năm nữa, bạn không thể nói thẳng mọi điều mình nghĩ. Vì vậy ngôn ngữ phải vòng vo. Hãy quan sát một chuyện thường gặp: trong tình huống công việc Hà Nội, cùng một yêu cầu có thể được phát ngôn là “anh ơi, em chỉ xin phép hỏi nhỏ một chút thôi ạ”, trong khi ở Sài Gòn nó thường thành “anh ơi, em cần X trước thứ Sáu nhé”. Cách thứ nhất không phải giả tạo và cách thứ hai không phải vô lễ; cả hai đều là phản xạ phù hợp với môi trường gốc. Người ngoài vùng nghe cách thứ nhất thấy “khách sáo”; người trong vùng nghe thấy “lịch sự.” Cả hai đều đúng, chỉ là họ đang đứng ở hai hệ quy chiếu khác nhau.

Biên giới bất ổn. Khi biên giới phía Bắc luôn có mối đe doạ từ một đế quốc lớn, triều đình Thăng Long trong gần một nghìn năm phải vận hành như một bộ máy chiến tranh. Vua không phải biểu tượng. Vua thực sự là tổng tư lệnh. Văn hoá lan toả từ kinh đô đến dân chúng là văn hoá của tư duy chiến lược: ai là bạn, ai là thù, khi nào nên im, khi nào nên nói. Người miền Bắc sống gần trung tâm quyền lực hàng nghìn năm học được rằng biết người biết ta chính là kỹ năng sinh tồn.

Di sản Nho giáo. Cộng lên trên ba áp lực địa lý là một tầng ý thức hệ. Nho giáo đã có mặt ở Việt Nam từ thời Bắc thuộc, nhưng nhiều thế kỷ vẫn phải cạnh tranh với Phật giáo và Đạo giáo trong sinh hoạt cung đình. Bước ngoặt xảy ra dưới triều Lê sơ, đặc biệt thời Lê Thánh Tông (1460–1497), khi triều đình chính thức biến Tân Nho giáo (Tống Nho) thành ý thức hệ chính thống, dựng Văn Miếu ở các tỉnh, hạn chế xây chùa Phật mới và đặt khoa cử làm con đường tuyển bổ quan lại chính. Từ đó, học vấn trở thành con đường thoát nghèo duy nhất được xã hội công nhận. Khoa cử biến thành một cuộc đua một mất một còn. Một làng có người đỗ Tiến sĩ là làng đổi vận. Đến hôm nay, áp lực học hành ở Bắc Bộ vẫn vào hàng nặng nề nhất khu vực, không phải vì cha mẹ khắc nghiệt mà vì họ vẫn đang chạy theo giải quyết bài toán cũ: học bằng mọi giá, vì học là sống sót.

Tuy nhiên nói về Bắc Bộ mà chỉ liệt kê các áp lực kể trên thì dễ tạo ra ấn tượng một chiều. Cùng những điều kiện sản sinh ra phản xạ vòng vo, đề phòng, tằn tiện cũng đồng thời sản sinh ra một truyền thống văn học, nghệ thuật và học thuật bậc nhất khu vực. Chính vì khoa cử là con đường thoát nghèo duy nhất, một bộ phận lớn người tài ở Bắc Bộ đã đổ vào chữ nghĩa qua hàng thế kỷ – tạo ra Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Tự lực văn đoàn và một dòng thi ca chữ Nôm – chữ Hán có chiều sâu mà các vùng miền khác chưa kịp tích luỹ. Chính vì người dân trong làng phải sống với nhau hàng trăm năm, người Bắc Bộ phát triển một bộ nề nếp, ứng xử và mỹ học sinh hoạt tinh tế: ẩm thực Hà Nội (phở, bún chả, cốm, bún thang) chuộng sự thanh đạm và cân bằng vị; lối tiếp khách và bố trí nhà ở chú trọng tỷ lệ và sự kín đáo; tiếng Hà Nội vẫn được coi là chuẩn phát âm của tiếng Việt. Cùng bộ điều kiện sản sinh ra phản xạ “đọc khí sắc” trong giao tiếp cũng sản sinh ra sự nhạy bén văn hoá – khả năng đọc tình huống, ngôn ngữ ngầm và thẩm mỹ tinh tế. Đây không phải hai đặc điểm khác nhau mà là hai mặt của cùng một di sản.

Dấu ấn thuộc địa và bao cấp. Ngoài những áp lực tạo ảnh hưởng dài hạn thì văn hoá Hà Nội hôm nay còn được hun đúc thêm bởi hai yếu tố ảnh hưởng gần hơn ít được nói đến. Dưới chế độ thuộc địa Pháp, Bắc Kỳ là xứ bảo hộ chứ không phải thuộc địa trực trị: triều đình Huế trên danh nghĩa vẫn còn, hệ thống quan lại bản địa được giữ lại nhiều hơn so với Nam Kỳ và người dân tiếp xúc với pháp luật Pháp ít hơn, gián tiếp hơn. Cấu trúc làng xã, hương ước và quan hệ gia đình theo lối Nho giáo vì thế được giữ lâu hơn ở Bắc Kỳ so với Nam Kỳ. (Nho giáo chính thống, ngược lại, bị Pháp dẹp sớm: thi Hương cuối ở Bắc Kỳ năm 1915, ở Trung Kỳ năm 1918, khoa thi Hội cuối cùng năm 1919 ở Huế.) Sau đó, từ 1954 đến đổi mới 1986, đời sống miền Bắc vận hành dưới mô hình hợp tác xã, biên chế, tem phiếu, trong đó nói thẳng có thể nguy hiểm về mặt chính trị và quan hệ với cán bộ là kỹ năng sinh tồn cốt lõi. Ba mươi năm như vậy đủ để củng cố thêm một lần nữa chính những phản xạ vốn đã hình thành từ làng xã: giao tiếp vòng vo, phải học cách đọc khí sắc (đọc không khí), học cách không để lộ ý đồ. Khi ngày nay người ta nhìn “phong cách Hà Nội” và quy nó về làng xã ngày xưa, họ thường đang bỏ qua một ảnh hưởng gần hơn nhiều: phần lớn cha mẹ và ông bà của thế hệ đang sống đã hình thành phản xạ trong giai đoạn bao cấp và những phản xạ đó được truyền lại trong cách dạy con, cách tiếp khách, cách cư xử với cấp trên.

Miền Trung: bão lũ, hiếu học và di sản chồng xếp

Trung Bộ là một dải đất hẹp và khắc nghiệt. Núi áp sát biển, đất canh tác ít và mỗi năm bão lũ hoặc hạn hán đến đều đặn. Đây là vùng có điều kiện vật chất khắc nghiệt nhất Việt Nam.

Khi cuộc sống vật chất luôn bấp bênh, khi một cơn bão có thể xoá sạch tích luỹ của cả gia đình trong một đêm, người ta học được rằng tài sản vật chất là thứ không thể trông cậy hoàn toàn. Cái mà không một cơn bão nào cuốn đi được mới đáng để đầu tư, và đó là danh dự, dòng họ, chữ nghĩa, sự lễ phép. Đây là một trong những nguồn gốc của tính sĩ diện người miền Trung.

Vậy tại sao nhiều vùng ven biển khác trên thế giới (Philippines, Bangladesh, Caribbean) có bão lũ tương tự mà không phát triển cùng một loại văn hoá danh dự. Vậy biến số gì đã cộng vào ở miền Trung?

Câu trả lời nằm ở chỗ miền Trung không chỉ có bão lũ, mà còn có một chuỗi ảnh hưởng lịch sử đặc biệt chồng lên nhau. Có thể tách ra ba yếu tố.

Dấu ấn Champa. Vương quốc Champa, với cư dân theo văn hoá Ấn hoá, đã kiểm soát phần lớn dải đất từ Quảng Bình đến Bình Thuận trong hơn một thiên niên kỷ. Tiền thân của Champa được sử Trung Hoa ghi nhận là Lâm Ấp từ năm 192; mối quan hệ chính xác giữa Lâm Ấp và Champa muộn hơn vẫn còn được các nhà sử học tranh luận, nhưng có một dòng văn minh liên tục Ấn hoá ở dải đất này trước khi người Việt đến. Tiểu quốc Champa cuối cùng – Panduranga – bị triều Nguyễn sáp nhập năm 1832 dưới triều Minh Mạng, kết thúc một quá trình Nam tiến diễn ra qua nhiều giai đoạn từ thế kỷ XI đến thế kỷ XIX. Huế, kinh đô tương lai của triều Nguyễn, vốn nằm trong vùng đất Lâm Ấp cũ và chỉ thuộc Đại Việt từ năm 1306, sau đám cưới Huyền Trân – Chế Mân và việc Champa nhượng hai châu Ô và Lý. Quá trình “Việt hoá” miền Trung không phải sự thay thế dân số, mà phần lớn là sự pha trộn giữa di dân Việt và cư dân Chăm bản địa, với việc các tháp Chàm, nghi lễ thờ Mẫu (Pô Nagar được Việt hoá thành Thiên Y A Na), kỹ thuật canh tác và một số yếu tố âm nhạc, vũ đạo cung đình tiếp tục tồn tại trong văn hoá Việt vùng này. Khi ta nghe nhã nhạc cung đình Huế, ta đang nghe một thứ âm nhạc mang dấu vết Ấn-Chăm rõ rệt, không hoàn toàn giống nhạc cung đình Thăng Long. Champa không giải thích được mọi đặc điểm miền Trung, nhưng dấu vết của nó để lại là có thật.

Truyền thống khoa bảng. Trên nền địa lý khắc nghiệt, sự hiếu học được đẩy lên đến tột cùng. Vùng đất Thanh, Nghệ, Tĩnh trở thành “đất khoa bảng” không nhờ phép màu mà nhờ một logic lạnh lùng: học là con đường khả dĩ duy nhất ra khỏi đói nghèo, nên ai cũng phải tập trung hết vào đó, đặc biệt là những đứa trẻ. Truyền thống “ông đồ Nghệ” tồn tại hàng trăm năm không phải vì người Nghệ thông minh hơn, mà vì người Nghệ buộc phải học giỏi hơn để có cơ hội ngang bằng.

Nghi thức cung đình Huế. Yếu tố ảnh hưởng thứ ba của miền Trung đến muộn hơn nhưng để lại dấu ấn sâu sắc nhất là ở Huế. Nhà Nguyễn lập kinh đô ở Huế từ năm 1802 và đến thời Minh Mạng (1820–1841), một hệ thống nghi lễ cung đình tinh vi đã được dựng lên: quy định màu áo từng cấp quan, cách cúi đầu, cách dâng tấu, cách nói chuyện với bề trên. Toàn bộ cấu trúc này gửi một thông điệp đến dân chúng xung quanh kinh thành rằng địa vị của một người được nhìn nhận qua cách họ thể hiện trước người khác. Đây là gốc của tính trọng lễ phép trong giao tiếp ở miền Trung và đặc biệt đậm ở Huế.

Đặt cạnh nhau, Thăng Long và Huế là hai kinh đô làm hai việc khác nhau hoàn toàn, dù nhiều người thường nghĩ khá giống nhau. Thăng Long trong gần một nghìn năm là kinh đô của chiến tranh; áp lực truyền xuống dân chúng là tư duy chiến lược. Huế dưới triều Nguyễn, khi đất nước đã thống nhất và mối đe doạ quân sự cấp bách giảm, là kinh đô của lễ nghi; áp lực truyền xuống dân chúng là biểu hiện đúng vai vế. Một người Hà Nội sinh ra dưới một triều đình quân sự gần ngàn năm khác cơ bản với một người Huế sinh ra dưới một triều đình lễ nghi gần hai trăm năm. Đây là lý do xu hướng chung của người miền Bắc nghiêng về khéo léo trong quan hệ, còn xu hướng chung của người miền Trung nghiêng về giữ lễ phép – hai bộ phản xạ không thể đánh đồng dù cả hai đều là di sản của một kinh đô.

Triều đình rỗng dưới thời Pháp thuộc. Dưới chế độ thuộc địa Pháp, Trung Kỳ là xứ bảo hộ, triều đình Huế được giữ lại như một khung lễ nghi rỗng quyền lực thực. Điều thú vị là chính sự rỗng quyền lực này lại bảo tồn lễ nghi tốt hơn: khi một thiết chế không còn nắm thực quyền, nó tập trung vào giá trị biểu tượng và bị hậu thế ghi nhớ chủ yếu qua những nét bề ngoài. “Dạ thưa” của Huế hôm nay không phải di sản trực tiếp của Minh Mạng cường thịnh, mà là di sản của một triều đình đã mất đi quyền lực và chỉ còn lại nghi lễ – một thứ nghi lễ được người dân giữ lại, một phần vì đẹp, một phần vì nó trở thành dấu hiệu của bản sắc.

Miền Nam: khai khẩn đất hoang, thương mại

Đồng bằng sông Cửu Long khác hai miền kia ở một điểm cốt lõi: người Việt mới khai phá nó từ thế kỷ XVII và không có sự thuận lợi như chúng ta thường nghĩ về miền Nam dư dả, được thiên nhiên ưu đãi. Trong hai trăm năm đầu tiên, đồng bằng này thực sự thưa dân và dư đất, nhưng cũng đầy sốt rét, xung đột với cộng đồng Khmer bản địa, bất bình đẳng giữa đại điền chủ và tá điền và lao động nặng nhọc. “Dư dả” ở đây là dư dả của những người sống sót và nhanh chân chiếm đất sớm. Cho nên cái mà văn hoá Nam Bộ kế thừa không phải là sự dễ dãi của môi trường, mà là tâm thế của những người mở cõi: chấp nhận rủi ro, nhanh nhẹn, không bám vào quá khứ, sẵn sàng làm lại từ đầu.

“Miền Nam” thường được ngầm hiểu là Sài Gòn, nhưng vùng đồng bằng sông Cửu Long ngoài Sài Gòn (Cần Thơ, An Giang, Đồng Tháp, Bến Tre, Sóc Trăng) có văn hoá riêng – nông nghiệp, sông nước, đa dân tộc Việt-Hoa-Khmer-Chăm – mà nét “phóng khoáng Nam Bộ” thường được mô tả thực ra mang dấu in của miền Tây nhiều hơn của Sài Gòn đô thị. Sài Gòn là sản phẩm của miền Tây chưng cất qua thương mại và đô thị hoá.

Văn hoá Nam Bộ ngày nay là kết quả bồi đắp của ít nhất năm dòng chảy.

Khẩn hoang đa tộc người. Người Việt khai phá đồng bằng trên một vùng vốn là lãnh thổ Khmer, di sản của các vương quốc Phù Nam và Chân Lạp cổ, đồng thời sống xen kẽ với cộng đồng người Hoa nhập cư từ Trung Hoa cuối Minh đầu Thanh và cộng đồng Chăm di tản về phía Nam sau khi Champa thất thủ. Khi bạn buộc phải làm ăn và sống chung với người khác ngôn ngữ, khác phong tục, bạn học được hai điều: phải nói thẳng, vì nói vòng vo người ta không hiểu; và phải khoan dung với khác biệt, vì không ai đủ sức bắt người khác giống mình. Hai phản xạ nói thẳng và sống chung được với khác là di sản trực tiếp của giai đoạn khẩn hoang đa tộc người và là một trong những nguồn tạo nên tính phóng khoáng và sòng phẳng Nam Bộ.

Thương mại Hoa kiều. Từ thế kỷ XVII trở đi, kinh tế thương mại đã ăn sâu vào vùng này. Cù Lao Phố là trung tâm thương mại sầm uất của Đàng Trong qua hơn một thế kỷ – từ thập niên 1680 đến khi bị chiến sự Tây Sơn tàn phá vào cuối thế kỷ XVIII; Chợ Lớn tiếp nối ngay sau đó từ năm 1778 và phát triển mạnh suốt thế kỷ XIX, kết nối Sài Gòn với mạng lưới thương mại Hoa kiều khắp Đông Nam Á. Khi sinh kế của bạn phụ thuộc vào việc khách hàng quay lại, bạn học được rằng niềm nở là một dạng vốn liếng. Đây là nguồn gốc của văn hoá dịch vụ Sài Gòn: ít khi hét giá, nói thách, tươi cười và cảm ơn.. những đặc điểm đã được mài giũa qua hơn ba thế kỷ cạnh tranh thương mại liên tục.

Tôn giáo bản địa. Đây là yếu tố ảnh hưởng ít được nhắc đến nhưng rất đặc thù. Trong nửa đầu thế kỷ XX, miền Nam sản sinh hai phong trào tôn giáo bản địa lớn: Cao Đài (1926, Tây Ninh) và Phật giáo Hoà Hảo (1939, đồng bằng sông Cửu Long). Cao Đài là một tôn giáo dung hợp, đặt Phật, Khổng, Lão, Chúa Jesus, thậm chí Victor Hugo, Nguyễn Bỉnh Khiêm và Tôn Trung Sơn cùng vào một điện thần; Hoà Hảo là Phật giáo cải cách, giản dị, ít hệ thống, hướng tới nông dân và không cần chùa lớn. Cả hai đều có hàng triệu tín đồ, có cộng đồng tự quản và có vai trò chính trị-quân sự thực sự trong giai đoạn 1945–1955.

Cả hai phong trào cũng có mặt bảo thủ, dân tộc chủ nghĩa và có lúc bài ngoại – không phải biểu tượng đơn thuần của lòng khoan dung. Nhưng việc chúng nảy sinh được, lan rộng được và sống chung được trong cùng một vùng nhỏ vẫn là một dữ kiện đáng chú ý. Một phần lý do thuộc về thái độ thực dụng của xã hội Nam Bộ. Một phần khác thuộc về điều kiện thể chế: Phật giáo tổ chức ở miền Nam yếu hơn ở miền Bắc, không có triều đình bảo trợ tập trung và sự đa dạng tộc người tạo khoảng trống tôn giáo mà các phong trào bản địa lấp vào.

Thuộc địa trực trị Nam Kỳ. Đây là yếu tố ảnh hưởng tạo nên khác biệt sâu sắc nhất giữa Nam Kỳ và hai miền kia. Trong khi Bắc Kỳ và Trung Kỳ là xứ bảo hộ, Nam Kỳ là thuộc địa trực trị của Pháp từ 1862 (ba tỉnh đông) và 1867 (sáu tỉnh đầy đủ). Hệ thống pháp lý của Pháp được áp dụng trực tiếp ở Nam Kỳ sớm hơn và sâu hơn hai miền kia rất nhiều, dù trong các vấn đề dân sự với người Việt, một phần luật Gia Long vẫn được giữ song song. Ở Trung Kỳ và Bắc Kỳ, luật Pháp về danh nghĩa được mở rộng từ 1879, nhưng trên thực tế chủ yếu áp dụng cho người Pháp và một số trường hợp đặc biệt; người Việt phần lớn vẫn vận hành theo luật bản địa và hương ước. Đó là khác biệt thực, không phải chỉ là khác biệt trên giấy tờ. Cấu trúc hành chính bản địa bị thay thế triệt để hơn ở Nam Kỳ, hệ thống giáo dục Pháp được dựng lên sớm hơn, báo chí tư nhân tiếng Việt nở rộ ở Sài Gòn từ cuối thế kỷ XIX (sớm hơn Hà Nội). Một người Sài Gòn sinh năm 1900 lớn lên trong môi trường mà luật pháp viết bằng tiếng Pháp được áp dụng trực tiếp, hợp đồng được công chứng, đất được đăng ký – những thứ mà cùng năm đó ở vùng quê Bắc Bộ vẫn vận hành chủ yếu qua hương ước làng xã. Đây có lẽ là một nguồn quan trọng của thái độ sòng phẳng, “đã ký là phải làm”, coi trọng giấy tờ rõ ràng và thoải mái với người ngoài hơn của Nam Bộ. Nó không phải bẩm sinh; nó là di sản của 80 năm thuộc địa trực trị.

Hai mươi năm Việt Nam Cộng hoà. Yếu tố ảnh hưởng gần nhất và có lẽ nặng tay nhất trong việc định hình “phong cách Sài Gòn” mà người ta nhận ra hôm nay. Trong hai mươi năm từ năm 1955 đến năm 1975, miền Nam vận hành dưới một nền kinh tế thị trường có viện trợ của Mỹ, có giao thương với Nhật Bản, Thái Lan, châu Âu, có báo chí tư nhân, quảng cáo, văn hoá tiêu dùng, nhạc nhẹ, điện ảnh thương mại và một đời sống văn học nghệ thuật phong phú với những tên tuổi như Bùi Giáng, Phạm Duy, Trịnh Công Sơn, Mai Thảo. Đời sống đô thị Sài Gòn lúc đó về cơ bản là đô thị tư bản chủ nghĩa, dù có chiến tranh và bất ổn chính trị. Hai mươi năm là không dài về mặt lịch sử, nhưng nó đủ để nuôi một thế hệ lớn lên với tâm thế thị trường và thế hệ đó vẫn còn sống đến hôm nay - họ là ông bà, cha mẹ của người Sài Gòn hiện tại. Sau 1975, mặc dù có giai đoạn cải tạo công thương nghiệp và hợp tác xã hoá làm xáo trộn sâu sắc đời sống kinh tế và đẩy hàng trăm nghìn người vượt biên, Sài Gòn không bao giờ thực sự “vào nếp” bao cấp như Hà Nội, một phần vì kinh tế thị trường ngầm vẫn vận hành. Đến thời kỳ đổi mới từ năm 1986, miền Nam lập tức bật dậy nhanh hơn vì hạ tầng văn hoá thương mại còn nguyên trong trí nhớ thế hệ trên 40 tuổi.

Người miền Nam không phải bẩm sinh hào phóng hơn ai. Họ chỉ lớn lên trong một sự bồi đắp của nhiều yếu tố – khẩn hoang, thương mại Hoa kiều, đa tộc người, đa tôn giáo bản địa, thuộc địa trực trị Pháp, kinh tế thị trường VNCH – mà mỗi yếu tố đều thưởng cho cùng một bộ hành vi: giao tiếp thẳng thắn, làm ăn rõ ràng, không câu nệ thứ bậc, không đầu tư nặng vào lễ nghi.

Bắc 54: một ngoại lệ

Trước khi nói về cuộc hợp lưu hôm nay, cần dừng lại ở một hiện tượng làm lý thuyết “địa lý quyết định văn hoá” phải khiêm tốn xuống. Năm 1954–1955, sau Hiệp định Genève, khoảng 800.000 đến một triệu người miền Bắc di cư vào Nam, trong đó tỷ lệ Công giáo cao nổi bật (các nguồn ước tính từ khoảng 60% đến 80% tuỳ cách tính). Họ thường được tái định cư thành làng riêng, quanh nhà thờ, do linh mục từ quê dẫn đi. Bảy mươi năm sau, các cộng đồng Bắc 54 ở Hố Nai, Gia Kiệm, Cái Sắn vẫn nói giọng Bắc, vẫn giữ lễ Giáng sinh kiểu Bắc, vẫn ăn món Bắc, vẫn có cảm giác khác biệt với người Nam Kỳ bản địa.

Hiện tượng này thú vị vì nó là một thí nghiệm tự nhiên: cùng một môi trường địa lý (đồng bằng sông Cửu Long), nhưng hai cộng đồng người Việt – Nam Kỳ bản địa và Bắc 54 – có văn hoá khác nhau bền vững qua hơn 70 năm. Nó chứng minh rằng địa lý không quyết định mọi thứ. Khi một cộng đồng đủ đông, đủ tách biệt và đủ động lực giữ bản sắc (trong trường hợp này: tôn giáo, ký ức di cư, sự khác biệt chính trị), văn hoá có thể tồn tại độc lập với môi trường mới khá lâu.

Bài học ở đây không phải cách lý giải địa lý sai, mà là nó đúng theo nghĩa thống kê dài hạn, không đúng cho mọi cộng đồng cụ thể trong mọi giai đoạn ngắn hạn. Cộng đồng Bắc 54 là một phản chứng quan trọng: nó cho thấy rằng nếu hôm nay người Bắc ra Sài Gòn lập nghiệp đang hoà nhập rất nhanh vào văn hoá Nam Bộ, đó không phải vì “không thể không hoà nhập”, mà vì các điều kiện duy trì bản sắc (cộng đồng tập trung, tôn giáo riêng, đối lập chính trị) không có ở thế hệ di cư mới.

Hợp lưu

Đến đây chúng ta đã hiểu vì sao ba miền khác nhau nhưng liệu chúng có tiếp tục khác nhau nhiều như thế?

Vì nếu văn hoá vùng được tạo ra bởi một loạt điều kiện cụ thể, thì khi điều kiện đó biến mất hoặc đảo ngược, văn hoá phải thay đổi theo. Và những điều kiện đó cũng đang thay đổi khá nhanh ở những giá trị cốt lõi mặc dù không đồng đều ở mọi khía cạnh.

Văn hoá Bắc Bộ truyền thống được tạo ra bởi sự đông đúc, khép kín, biên giới bất ổn, Nho giáo và sau đó được củng cố thêm bởi 30 năm bao cấp. Hôm nay, gần như tất cả các yếu tố này đã giảm đáng kể. Hà Nội vẫn đất chật người đông nhưng không còn quyết định yếu tố sinh tồn: bạn không cần một mảnh ruộng để sống. Làng khép kín đã bị mạng xã hội và đô thị hoá phá vỡ. Biên giới phía Bắc, dù vẫn nhạy cảm, không còn là mối đe doạ quân sự cấp bách. Nho giáo còn ảnh hưởng mạnh qua áp lực học hành nhưng cũng đã bị thị trường lao động uốn nắn. Còn thời bao cấp đã chấm dứt hơn 40 năm về trước.

Văn hoá Nam Bộ truyền thống được tạo ra bởi đất rộng người thưa, đa sắc tộc, kinh tế thương mại mở nhưng hôm nay, một vài yếu tố trên không còn nữa: thành phố Hồ Chí Minh là thành phố đông dân nhất Việt Nam, đất đai không còn dư dả. Chỉ nền kinh tế thương mại vẫn còn và thậm chí còn mạnh hơn xưa. Những ảnh hưởng gần hơn như di sản VNCH cũng đang dần mai một theo các thế hệ chứng kiến nó.

Văn hoá Trung Bộ truyền thống được tạo ra bởi thiên tai khắc nghiệt, di sản Champa, khoa bảng, lễ nghi cung đình. Trong đó, thiên tai đã giảm đáng kể nhờ hệ thống dự báo bão, đê điều, viện trợ; vật chất giờ tích luỹ được và sống sót qua mưa lũ. Chỉ mỗi văn hóa khoa bảng học hành là vẫn còn rõ nét. Lễ nghi cung đình thì đã mất cơ sở chính trị từ 1945, chỉ còn nguyên vẹn trong ngôn ngữ và nghi thức gia đình. Dấu ấn Champa thì hầu như đã hoà tan hoàn toàn trong văn hoá Việt và chỉ tồn tại như những nét tinh tế trong thẩm mỹ, ẩm thực, âm nhạc.

Thêm vào đó thì hơn mười triệu người Việt đã di cư giữa các tỉnh trong ba mươi năm qua. Đó là quy mô đủ để pha trộn dân số ở các đô thị lớn theo cách chưa từng có trong lịch sử Việt Nam.

Khi điều kiện thay đổi thì hành vi cũng phải thay đổi theo, còn thay đổi như thế nào thì còn phải phụ thuộc vào tốc độ và cường độ. Những thay đổi quan sát được hôm nay sẽ là khởi đầu của một quá trình kéo dài qua vài thế hệ nữa chứ không phải một cuộc chuyển dịch đã hoàn tất. Nó cũng không nhất thiết là quá trình một chiều, như sẽ thấy ở dưới.

Miền Bắc đang cởi mở hơn

Cái cởi mở của miền Bắc bắt đầu từ những thay đổi rất cụ thể. Khi Hà Nội đầy quán cà phê và nhà hàng độc lập cạnh tranh nhau, các kiểu phục vụ thiếu thân thiện vốn từng được bao biện như “phong cách Hà Nội” không thể tồn tại được nữa: khách hàng có lựa chọn và họ chọn nơi tử tế hơn. Khi văn phòng Hà Nội đầy người làm cho công ty nước ngoài hoặc startup, ngôn ngữ vòng vo trở thành gánh nặng thực sự về thời gian và năng suất chứ không phải vì cách thẳng thắn lịch sự hơn mà vì nó nhanh hơn.

Khi du lịch nước ngoài trở thành phổ thông cho tầng lớp trung lưu, mỗi chuyến đi là một bài học âm thầm về chuẩn mực khác. Khi mạng xã hội biến Hà Nội thành sân khấu mở, áp lực dư luận làng xã được thay bằng áp lực dư luận trên mạng, vốn không phân biệt vùng miền.

Miền Nam đang “chật lại”

Sự “chật lại” của miền Nam diễn ra theo hướng ngược lại và ít được nói đến hơn vì nó là sự mất mát chứ không phải lợi ích. Khi giá bất động sản Sài Gòn tăng vượt khả năng của tầng lớp trung lưu, văn hoá “làm bao nhiêu ăn nhậu bấy nhiêu” trở thành xa xỉ phẩm. Người trẻ Nam Bộ bắt đầu tính toán từng tháng: bao nhiêu tiền nhà, bao nhiêu tiền tiết kiệm, bao nhiêu tiền cho con học. Bà ngoại họ chưa bao giờ phải tính như vậy. Khi cạnh tranh việc làm ngày càng khốc liệt, kiểu hỗ trợ phóng khoáng truyền thống bắt đầu rạn nứt. Người ta vẫn giúp nhau, nhưng đâu đó giúp ít hơn, cần điều kiện hơn.

Khi giáo dục trở thành cuộc đua khốc liệt trên cả nước, áp lực học hành kiểu miền Bắc đang lan dần vào miền Nam. Phụ huynh Sài Gòn cũng cho con học thêm như phụ huynh Hà Nội, trường chuyên lớp chọn giờ không còn là hiện tượng riêng của miền Bắc nữa. Truyền thống miền Nam trọng nghĩa khí và phẩm chất sống hơn bằng cấp, vốn được lưu truyền qua các hình tượng nghĩa hiệp như Trương Định hay Nguyễn Trung Trực, giờ đang nhường chỗ cho thực tế thị trường lao động: bằng cấp quan trọng vì người tuyển dụng nhìn vào nó để đánh giá ứng viên.

Miền Trung đang chia thành các ngả

Sự chuyển mình của miền Trung phức tạp hơn, vì miền Trung không phải một vùng đồng nhất mà là một dải đất gồm nhiều vùng nhỏ đang bị kéo về hai hướng cùng lúc. Phần Bắc Trung Bộ (Thanh, Nghệ, Tĩnh) ngày càng gắn chặt với Hà Nội: người lao động ra Bắc, học ở Hà Nội, làm việc trong các nhà máy FDI miền Bắc. Phần Nam Trung Bộ (Bình Định, Phú Yên, Khánh Hoà) ngày càng nghiêng về Sài Gòn. Còn vùng ở giữa (Huế, Đà Nẵng, Quảng Nam) đang đi theo một hướng riêng quanh Đà Nẵng, một thành phố không phải Bắc cũng không phải Nam mà là kiểu đô thị thứ ba của Việt Nam: trật tự hơn Sài Gòn, thị trường hơn Hà Nội.

Đồng thời, gốc văn hoá miền Trung – sĩ diện như cách bảo toàn tài sản duy nhất – đang phai dần đi theo thời gian vì chính sự cải thiện vật chất. Người Hà Tĩnh nay xuất khẩu lao động sang Đài Loan, Hàn Quốc, Nhật Bản và gửi về vài chục triệu một tháng. Gia đình họ tích luỹ được tài sản thực: ngôi nhà, mảnh đất, tiền và sổ tiết kiệm gửi ngân hàng. Tài sản bây giờ được phân bố đến những nơi mà không một cơn bão nào có thể cuốn đi nữa. Khi điều này xảy ra, nhu cầu đầu tư nặng vào danh dự cũng giảm theo. Thế hệ trẻ Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh hôm nay vẫn có lòng hiếu học, vẫn giàu tự trọng, nhưng đã không còn gay gắt như cha ông trước những câu xúc phạm. Chỉ còn riêng Huế là trường hợp đặc biệt: lễ nghi bám sâu vào ngôn ngữ và nghi thức gia đình nên thay đổi chậm nhất nhưng làn sóng du lịch và sinh viên ra ngoài đang dần làm phai những nét văn hóa này.

Cuộc hợp lưu không phải điểm trung bình

Khi văn hoá Bắc và Nam gặp gỡ nhau, chúng không gặp nhau ở “điểm trung bình” giữa hai nền văn hoá truyền thống. Chúng gặp nhau ở một nơi hoàn toàn mới là văn hoá đô thị Việt Nam thời toàn cầu hoá với những đặc điểm chung như nền kinh tế thị trường, tính cá nhân, khả năng kết nối, tính thực dụng. Người trẻ Việt Nam ở đô thị hôm nay, bất kể vùng miền nào cũng đang đi theo cùng một quỹ đạo: ít tin vào dòng họ hơn cha mẹ, ít tin vào tổ chức hơn ông bà, tin nhiều hơn vào bản thân và mạng lưới chọn lọc của mình. Họ ăn chung những món ăn giống nhau, xem chung những nội dung trên không gian mạng, lo chung những vấn đề chung của đất nước, thời đại mà họ đang sống. Họ không phải là sự pha trộn giữa hai miền Bắc và Nam. Họ là một phiên bản mới hoàn toàn.

Nhưng ba phía của cuộc hợp lưu này không có trải nghiệm hoàn toàn giống nhau. Người miền Bắc thường trải nghiệm sự hợp lưu như sự mở mang: buông bỏ những thứ đè nặng để tiếp nhận tự do. Câu chuyện họ kể về mình là câu chuyện thoát ra. Người miền Nam thường trải nghiệm sự hợp lưu như sự thu hẹp lại: buông bỏ những thứ làm họ tự hào để tiếp nhận những thứ họ không muốn. Câu chuyện họ kể về mình là câu chuyện đánh mất. Người miền Trung trải nghiệm sự hợp lưu phức tạp nhất: vừa là sự giải phóng, khi áp lực sĩ diện giảm và tích luỹ vật chất trở thành hiện thực, vừa là sự ly tán, khi con cháu rời xa quê hương và làng xã phai dần. Câu chuyện họ kể về mình thường có cả hai tâm thái khác nhau: tự hào vì đã thoát nghèo, nhưng cũng tiếc nuối vì quê hương đã không còn như cũ.

Ba câu chuyện trên là khái quát hoá về tâm lý chủ đạo của mỗi vùng chứ không phải tâm lý của mọi người. Vẫn có nhiều trí thức Hà Nội tiếc nuối những gì đang mất, nhiều người trẻ Sài Gòn thấy hợp lưu là cơ hội. Khái quát hoá có giá trị trong việc nắm xu hướng chung nhưng mất giá trị nếu áp dụng cho từng cá nhân riêng lẻ.

Những dòng chảy ngược

Hợp lưu không phải quá trình tất yếu và không thể đảo ngược. Cũng có những dòng chảy ngược đang vận hành cùng lúc với nhau.

Một là sự “tái khám phá vùng” trong tầng lớp trung lưu đô thị. Khi một thế hệ trẻ lớn lên đã không còn phải đấu tranh với địa phương tính của mình, một số trong họ quay lại tìm: học lại tiếng địa phương cho đúng, ăn lại món truyền thống, sưu tập đồ thủ công của vùng, học hát quan họ hay đờn ca tài tử. Đây là hiện tượng phổ biến ở các xã hội đã đô thị hoá khắp thế giới, từ Italy đến Hàn Quốc và Việt Nam không phải ngoại lệ.

Hai là sự kiên cố của vùng nông thôn. Vùng nông thôn ba miền đang đô thị hoá chậm hơn và giữ nét vùng đậm hơn. Khoảng cách giữa nông thôn và thành phố cùng vùng có thể đang lớn hơn khoảng cách giữa hai thành phố khác vùng. Nói cách khác, trục phân hoá quan trọng nhất ở Việt Nam hôm nay có thể không phải trục Bắc – Nam mà là trục thành thị – nông thôn.

Ba là vai trò của truyền thông và chuẩn hoá ngôn ngữ. Một phần không nhỏ của cái gọi là “hợp lưu” thực ra là kết quả trực tiếp của truyền thông tập trung – tiếng phổ thông trên TV, nội dung cùng định dạng trên mạng – chứ không phải của thay đổi điều kiện kinh tế. Đây là một cơ chế đồng hoá độc lập và nó có thể hoạt động cả ở những vùng kinh tế cũ.

Nhưng không phải mọi thứ đều sẽ hội thụ. Giọng nói sẽ tồn tại lâu nhất: người Hà Nội, người Huế và người Sài Gòn 30 năm nữa vẫn sẽ nghe khác nhau, dù họ nghĩ giống nhau. Ẩm thực sẽ tồn tại: phở, bún bò, hủ tiếu sẽ vẫn là ba thế giới riêng. Một số nghi lễ gia đình sẽ tồn tại. Nhưng những thứ này là bề mặt. Cái cốt lõi – cách tư duy về tiền bạc, quan hệ, dịch vụ, học vấn, công việc – đang hội tụ. Vùng miền sẽ trở thành nét đặc trưng bề ngoài hơn là lối tư duy.

Cách lý giải này tiên đoán điều gì có thể sai?

Một lý thuyết chỉ đáng tin nếu nó có thể bị bác bỏ. Nếu cách lý giải:

môi trường + thể chế = văn hoá

trong bài này là đúng, thì nó phải đưa ra những dự đoán cụ thể có thể kiểm chứng và có thể thất bại.

Dự đoán có thể kiểm bằng dữ liệu lịch sử có sẵn. Nếu lý thuyết đúng, những vùng có điều kiện địa lý-thể chế tương tự nhưng không liên hệ trực tiếp với Việt Nam phải phát triển những phản xạ văn hoá tương tự. Cụ thể là các xã hội lúa nước đông dân ở Đông Á (Phúc Kiến, Triều Tiên Nam, Nhật Bản nông thôn) phải có xu hướng tằn tiện, lo xa, đầu tư mạnh vào học hành con cái tương tự như Bắc Bộ. Các vùng thuộc địa trực trị châu Âu ở Đông Nam Á (Ấn Độ thuộc Anh, Java thuộc Hà Lan, Philippines thuộc Tây Ban Nha rồi Mỹ) phải để lại ít nhiều di sản pháp lý, thương mại tương tự Nam Kỳ. Một số tương đồng đã được ghi nhận trong văn liệu so sánh khu vực, dù bức tranh không thống nhất – Java thuộc Hà Lan chẳng hạn vẫn duy trì luật tục bản địa (adat) song song ở mức cao. Đó vẫn là bằng chứng có sẵn cho lý thuyết, dù không phải bằng chứng tuyệt đối.

Dự đoán về diaspora. Vì điều kiện môi trường gốc của cộng đồng Việt hải ngoại đã bị “đóng băng” tại thời điểm họ rời đi, văn hoá vùng của họ phải gần với Việt Nam ở thời điểm đó hơn so với Việt Nam hôm nay. Người Việt ở Little Saigon (California) hôm nay nói tiếng Việt và giữ phong tục giống Sài Gòn 1975 hơn so với Sài Gòn 2026 – một quan sát đã được nhiều nghiên cứu ngôn ngữ học và nhân học xác nhận. Đây là bằng chứng có sẵn rằng văn hoá vùng đúng là sản phẩm của môi trường, không phải bản chất bất biến.

Dự đoán về tương lai 20–30 năm. Một là, thế hệ gen Z đô thị ba miền sẽ giống nhau hơn là cha mẹ họ giống nhau, ví dụ: mức tiết kiệm so với thu nhập, mức đầu tư cho học hành của con cái, mức sẵn lòng giao tiếp thẳng thắn trong môi trường chuyên nghiệp, mức tin tưởng người lạ trong các giao dịch... Nếu có dữ liệu khảo sát cho thấy thế hệ gen Z ba miền vẫn khác nhau nhiều như cha mẹ họ hoặc thậm chí khác hơn thì lý thuyết này có vấn đề. Hai là, các vùng nông thôn trong ba miền sẽ giữ được văn hóa vùng miền hơn các thành phố cùng miền, vì điều kiện sống nông thôn thay đổi chậm hơn. Khoảng cách văn hoá giữa Hà Nội và TP.HCM sẽ thu hẹp nhanh hơn khoảng cách giữa nông thôn Bắc Bộ và nông thôn Nam Bộ. Ba là, các đặc điểm vùng miền có cơ sở thể chế gần đây (Bắc 54, VNCH) sẽ phai nhạt nhanh hơn các đặc điểm có cơ sở địa lý xa hơn về mặt thời gian (lễ gia đình, ẩm thực), đơn giản vì cơ sở thể chế đã không còn được tái sản xuất, trong khi đặc điểm địa lý thì vẫn còn ở đó. Một dự đoán có thể sai là một dự đoán có giá trị. Nếu sau 30 năm nữa, các đặc điểm vùng miền không hề phai như lý thuyết tiên đoán, thì độc giả tương lai có quyền kết luận rằng bài này đã hiểu sai cơ chế.

Cánh cửa thay vì bức tường

Mọi tính cách văn hoá, kể cả của chúng ta, đều là sản phẩm của những hoàn cảnh mà chúng ta không chọn. Người miền Bắc không chọn đồng bằng sông Hồng. Người miền Trung không chọn dải đất bão lũ và di sản Champa pha trộn. Người miền Nam không chọn vùng đất khẩn hoang đa tộc người. Tất cả chúng ta đều mang theo những giả định ngầm được khắc vào mình từ trước khi ta kịp ý thức.

Bài này nói về xu hướng chung của cả vùng, không phải tính cách của từng người. Trong một vùng hai mươi triệu dân, tính cách phân bố theo một đường cong; vẫn có những người miền Bắc phóng khoáng hơn cả người miền Nam điển hình và ngược lại. Đặc điểm cá nhân đến từ gen, gia đình cụ thể, trải nghiệm, may mắn – những thứ vận hành ở một quy mô khác. Hiểu xu hướng vùng giúp ta đoán đúng hơn về một đám đông; nó không thay thế việc nhìn người ngay trước mặt như một cá nhân.

Hiểu được điều đó không xoá bỏ sự khác biệt. Nhưng nó biến sự khác biệt từ một bức tường thành một cánh cửa. Khi ta hiểu rằng người miền Bắc vòng vo không phải vì giả tạo, mà vì làng xã đã dạy ông bà họ cách giữ hoà khí qua bảy mươi năm sống chung, ta nghe lời họ khác đi. Khi ta hiểu rằng người miền Trung sĩ diện không phải vì tự ái, mà vì tổ tiên họ đã học rằng danh dự là một trong những tài sản bão không cuốn đi, ta nói chuyện với họ khác đi. Khi ta hiểu rằng người miền Nam thoải mái không phải vì hời hợt, mà vì đất đủ rộng để không cần đề phòng nhau, ta đến với họ khác đi.
Hiểu nguồn gốc của một hành vi không có nghĩa là phải duy trì nó. Một thứ từng là chiến lược sinh tồn tối ưu trong quá khứ có thể là gánh nặng trong hiện tại. Cách lý giải này không phải sự bào chữa cho định kiến và cũng không nói vùng nào tốt hơn vùng nào. Tổ tiên ta đã viết sẵn lên ta nhiều bộ chỉ dẫn – bộ địa lý, bộ Nho-Phật, bộ thuộc địa, bộ chiến tranh, bộ thị trường. Việc của ta không phải là phủ nhận chúng, mà là đọc kỹ, hiểu chúng từ đâu đến và quyết định cái nào còn dùng được, cái nào nên đặt xuống.