Nguyễn Thị Hậu. Từ FB Hậu khảo cổ
1.
Mới đầu tháng bảy âm lịch mà đã
có quá nhiều chuyện buồn! Nhiều người đã lên tiếng vì bức xúc, nhiều người đã
vịn vào “nhân quả” để tìm cho mình chút hy vọng vào công lý. Những ngày này mình
nghĩ nhiều về “nhân
quả”: nếu
chỉ hiểu như chuyện một người làm ác rồi một ngày nào đó nhận quả báo thì chưa
đủ. Hiện trạng còn có
một dạng “nhân quả xã hội” đáng sợ hơn: khi những hành vi
sai trái được lặp lại, được dung thứ, được biện minh, hoặc được xử lý bằng một
thứ pháp luật méo mó, thì cái giá không còn do riêng người gây ra trả
nữa.
Chuyện chiếc xe BMW và gốc
cây 55, chuyện cô gái Việt kiều bị xâm hại... những vụ việc khác
nhau nhưng
đều khiến người ta phẫn nộ vì
đều gặp nhau ở một câu hỏi lớn hơn: Điều gì xảy ra khi con người
không còn tin rằng đúng – sai sẽ được phân định một cách công bằng? Chúng ta đang chứng kiến những biểu hiện
nguy hiểm đang trở thành bình thường:
Người làm sai không còn sợ sai, mà chỉ sợ bị phát hiện. Thậm chí cũng chẳng sợ, vì “mày có biết
bố/mẹ/vợ/chồng tao là ai không?”. Người chứng kiến điều sai không còn
tin vào việc lên tiếng, vì “có nói cũng chẳng thay đổi được gì”, thậm chí còn bị “gạch đá, dán nhãn” đủ
điều... Do đó những người tử tế dần trở nên dè dặt, vì không tin có thể tự bảo vệ mình được. Luật pháp từ một hàng rào bảo vệ công bằng bị biến thành công
cụ để người có quyền lực, tiền
bạc, quan hệ
tùy ý diễn
giải theo hướng có lợi cho mình. Và điều đáng
sợ nhất đã xảy ra: tội ác được
cân đo đong đếm bù trừ bằng tiền bạc!
Đó chính là lúc mình nghĩ đến chữ “nghiệp” theo một nghĩa
rộng hơn nghĩa tôn giáo. Một xã hội
liên tục dung dưỡng cái sai sẽ tạo ra nghiệp xã hội. Không
phải ông trời trừng phạt cả xã hội theo nghĩa thần bí, mà chính xã hội sẽ phải
trả giá bằng những hệ quả do mình tạo ra: mất niềm tin, mất cảm giác an
toàn, mất sự tử tế, mất lòng tin vào luật pháp và cuối cùng là mất khả năng
phân biệt đúng sai,
phân biệt điều gì đáng được tôn trọng hay cần phải lên án, loại trừ.
Nhân quả khi ấy rất cụ thể.
Hôm nay chúng ta làm ngơ trước một sự bất công không liên quan đến mình. Ngày mai một người khác sẽ làm ngơ khi bất
công xảy đến với mình. Hôm nay chúng
ta chấp nhận một sự gian dối “vì nó có lợi”. Ngày mai chính sự gian dối ấy trở thành môi trường sống của chúng
ta. Hôm nay chúng ta cười cợt trước
một người yếu thế bị xúc phạm. Ngày
mai con cái chúng ta có thể lớn lên trong một xã hội mà sự xúc phạm
người khác được xem là chuyện bình thường. Và đó mới là thứ “quả báo” đáng sợ nhất: không phải một cá
nhân bị trừng phạt, mà cả cộng đồng phải sống trong hậu quả của những điều sai
trái mà mình đã từng dung thứ.
Tháng Bảy âm lịch vốn thường khiến người Việt nghĩ nhiều về nhân –
quả, về người đã khuất, về sự biết ơn và những điều thiện lành. Nhưng
cũng vì thế mà những chuyện xảy ra trong những ngày này khiến mình nghĩ nhiều
hơn về người đang sống. Bởi cúng
một nén nhang cho người đã khuất thì dễ. Giữ cho xã hội mà họ để lại một xã hội
tử tế mới khó.
Và nếu có một điều đáng sợ trong “nghiệp” của một xã hội, thì có lẽ không
phải là xã hội ấy có những người xấu. Bởi vì xã hội nào cũng có người xấu. Điều đáng sợ là đến một lúc nào đó, người
tốt không còn tin rằng sự tử tế có ý nghĩa; người bị hại không còn tin rằng
công lý sẽ bảo vệ mình; còn người làm sai thì tin rằng họ luôn có cách thoát
khỏi hậu quả. Khi ấy,
kỷ cương không chỉ suy yếu ở trên giấy. Nó bắt đầu sụp đổ trong tâm
thức của con người.
2.
Con cháu chúng ta sẽ sống tiếp
trong một xã hội như thế nào? Đối với những người làm cha mẹ, ông bà, đó mới
là phần đau nhất của những câu chuyện đang diễn ra.
Bởi người lớn có thể nói: Xã hội vốn phức tạp, chuyện gì cũng có. Nhưng người trẻ đang học cách
hiểu xã hội thông qua những gì họ nhìn thấy mỗi ngày. Nếu các em chứng kiến quá nhiều lần
rằng: người làm đúng chưa
chắc được bảo vệ, người làm sai chưa chắc bị xử lý; sự tử tế đôi khi bị xem là
ngây thơ, còn quyền lực và quan hệ có thể đứng cao hơn nguyên tắc, thì nguy cơ không chỉ là các em mất
niềm tin vào xã hội. Đáng sợ
hơn, các em có thể thay đổi chính hệ giá trị của mình để thích nghi với
một xã hội mà các em cho rằng không công bằng.
Một đứa trẻ ban đầu có thể nghĩ “Làm
điều đúng vì đó là điều đúng”. Nhưng nếu liên tục nhìn thấy điều ngược lại, nó có thể chuyển
thành “Làm điều đúng chỉ khi
mình không bị thiệt.” Rồi
xa hơn “Ai cũng làm thế, tại
sao mình phải khác?”. Và
cuối cùng là “Miễn mình
không bị bắt là được.” Đó
chính là sự truyền nhiễm của cái xấu, là logic của một xã hội không còn kỷ
cương. Xã hội ấy không
cần một người xấu dạy một đứa trẻ trở thành người xấu, mà chỉ cần nhiều lần cho đứa trẻ thấy rằng cái
xấu có thể đem lại lợi ích, cái tốt có thể khiến mình chịu thiệt, và luật pháp
không phải lúc nào cũng tạo ra công bằng.
Mình còn nghĩ đến một điều khác, liên quan rất nhiều đến giáo dục. Chúng ta thường nói với trẻ: phải trung thực, phải tôn trọng người khác, phải tuân thủ pháp luật, phải có trách nhiệm với cộng đồng, phải bảo vệ người yếu thế... Nhưng bài học lớn nhất
không nằm trong sách giáo khoa hay lời dạy sáo rỗng. Nó nằm ở câu hỏi “Con đã nhìn thấy người lớn thực sự sống như thế nào?”. Nếu bài học trong nhà trường nói một đằng
nhưng đời sống xã hội diễn ra một nẻo, thì đứa trẻ sẽ tin vào cái nó
nhìn thấy hơn cái nó được nghe giảng. Vì vậy, “nghiệp xã hội” có một tầng rất đáng sợ: nó có
thể truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng chính cách chúng ta đối xử với
công lý, luật pháp và sự tử tế hôm nay.
Mình cũng không muốn nhìn
chuyện này hoàn toàn bi quan. Thế hệ
trẻ Gen Z hiện nay có một khả
năng rất đặc biệt: họ phản ứng rất mạnh với sự giả dối và bất công.
Những tiếng nói của người trẻ trên mạng, những nhóm cộng đồng bảo vệ môi
trường, di sản, những người làm thiện nguyện, những bạn trẻ dám lên tiếng trước những bất công, những điều sai trái... cho thấy vẫn có một nguồn
năng lượng đạo đức rất lớn. Có lẽ vấn
đề của thế hệ chúng ta không chỉ
là dạy người trẻ “hãy sống tử tế”, mà còn là phải
làm cho họ có thể tin rằng, sống
tử tế không phải là tự làm cho mình trở thành người thua cuộc.
Một xã hội có thể để lại cho thế hệ sau rất nhiều công trình hoành tráng “kỷ lục thế giới”
và những công nghệ hiện đại. Nhưng nếu không để lại thế hệ trẻ niềm tin vào công lý, vào sự tử tế, không còn khả năng tự bảo vệ mình bằng luật pháp, thì xã hội đó sẽ nhanh chóng đổ vỡ do món nợ quá lớn
mà thế hệ trước để lại! Đó chính là “nhân” mà thế hệ hôm nay đang tạo “quả” cho thế hệ ngày mai.
Nhiều người chúng ta đang buồn không chỉ là vài vụ việc cụ thể. Sâu
hơn, đó là nỗi lo của những người đã
nhìn xã hội đủ lâu để nhận ra rằng sự xuống cấp của kỷ cương hôm nay có
thể trở thành cách sống của ngày mai. Nhưng chính việc chúng
ta còn bức xúc, còn đau trước những điều ấy cũng có nghĩa là cái
cảm thức về đúng – sai, về tử tế và trách nhiệm vẫn còn rất mạnh. Có
lẽ đó cũng là một phần quan trọng của việc trao lại giá trị cho thế hệ trẻ.
Tháng Bảy mới bắt đầu. Mong bản
thân giữ được chút bình tâm, để không biến nỗi buồn thành tuyệt vọng mà
biến nó thành một tiếng nói tử tế góp với những người tử tế.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét