Nguyễn thị Hậu
1.
Việc tổ chức lại đơn vị hành chính tại TPHCM và nhiều tỉnh thành khác từ 1.7.2025 thường được tiếp cận dưới góc độ quản lý nhà nước, quy hoạch không gian và tổ chức bộ máy. Tuy nhiên, mỗi đơn vị hành chính mới không đơn thuần là sự cộng gộp diện tích và dân số. Đó còn là sự gặp gỡ của những cộng đồng cư dân, ký ức địa phương, cảnh quan tự nhiên và những phương thức sinh kế vốn được hình thành qua thời gian. Tức là, việc thành lập các phường mới không chỉ như một đơn vị hành chính mới, mà như sự hình thành của một không gian văn hóa-xã hội mới.
Trong bối cảnh ấy, việc sáp nhập đơn vị hành chính mới thực chất là quá trình kiến tạo một bản sắc văn hóa mới. Nhìn từ góc độ Địa-Văn hóa thì không gian văn hóa được hình thành bởi sự tương tác giữa địa hình, môi trường tự nhiên, lịch sử cư trú và hoạt động của con người. Vì vậy, Quy hoạch phát triển kinh tế-xã hội không chỉ xem địa giới hành chính là đối tượng chính, mà còn cần chú ý mối liên hệ truyền thống giữa tự nhiên - con người - lịch sử - kinh tế đã tạo nên những bản sắc văn hóa của một vùng. Vấn đề đặt ra là, trong quá trình hiện đại hóa hiện nay không nên chỉ bàn về "định hướng đô thị hóa", mà còn cần "định hướng kiến tạo không gian văn hóa đô thị". Bởi vì, nếu “đô thị hóa” chủ yếu trả lời câu hỏi: xây gì, mở đường gì, phân khu ra sao? Thì “kiến tạo không gian văn hóa đô thị” trả lời câu hỏi: cư dân sẽ sống với nhau như thế nào, ký ức địa phương sẽ được gìn giữ ra sao, và điều gì làm cho các phường mới khác với hàng trăm phường đô thị khác?
2.
Mới đây Ủy ban Nhân dân xã Bình Hưng (TPHCM) tổ chức hội thảo "Tiềm năng phát triển đô thị xã Bình Hưng và định hướng quy hoạch phân khu trong giai đoạn mới". Nội dung hội thảo tập trung bàn về giải pháp phát triển đô thị, nâng cao quản trị công và khơi thông nguồn lực đầu tư. Từ “không gian hành chính” xã Bình Hưng thử phân tích các yếu tố căn bản để “kiến tạo không gian văn hóa mới” trong quá trình phát triển.
Không gian của những lớp địa văn hóa chồng xếp. Dự thảo đề án thành lập Phường Bình Hưng cho biết, địa bàn mới có lịch sử hành chính khá phức tạp, bao gồm vùng cư trú lâu đời của xã Bình Hưng, vùng ven đô xã Phong Phú (huyện Bình Chánh cũ) và một phần không gian đô thị phường... quận 8 cũ. Nếu từ góc độ hành chính, đây là kết quả của quá trình sáp nhập không gian địa lý. Nhưng từ góc nhìn địa-văn hóa thì đây là quá trình giao thoa giữa ba kiểu không gian xã hội: làng ven sông Nam Bộ, vùng nông thôn đang đô thị hóa và khu dân cư đô thị mở rộng. Vì vậy Bình Hưng là một không gian đa văn hóa, nơi các bản sắc khu vực đang tiếp tục được dung hòa và tái cấu trúc.
Sinh thái sông nước vẫn là nền tảng của bản sắc. Mặc dù đô thị hóa diễn ra nhanh chóng, nền tảng địa lý tự nhiên của Bình Hưng vẫn là vùng đất thấp Nam Bộ. Hệ thống sông ngòi, kênh rạch không chỉ là yếu tố tự nhiên mà còn là "hạ tầng văn hóa", chi phối cách con người tổ chức đời sống. Bởi vậy, trong quá trình phát triển đô thị, việc bảo tồn hệ sinh thái nước không chỉ nhằm thích ứng với biến đổi khí hậu mà còn là bảo tồn nền tảng của bản sắc địa phương.
Từ xã nông thôn đến cộng đồng đô thị mở. Một hiện tượng đáng chú ý là trong khi tỷ lệ đất nông nghiệp vẫn còn đáng kể thì cơ cấu lao động đã gần như hoàn toàn chuyển sang phi nông nghiệp. Điều đó phản ánh sự lệch pha giữa cảnh quan và đời sống xã hội. Nói cách khác, Bình Hưng không còn là xã hội thuần nông nhưng cũng chưa là đô thị đúng nghĩa. Không gian này đồng thời tồn tại các khu dân cư cũ, khu đô thị mới, khu nhà trọ, các khu vực dịch vụ và các vùng đất đang chuyển đổi. Cộng đồng Bình Hưng ngày càng được tổ chức từ các quan hệ mang tính chất đô thị: nghề nghiệp, dịch vụ, giáo dục và giao thông.
Giao thông và logistics như một yếu tố văn hóa. Trong các nghiên cứu đô thị, giao thông thường chỉ được xem là hạ tầng kỹ thuật. Tuy nhiên đối với Bình Hưng, hạ tầng giao thông không chỉ làm thay đổi kinh tế mà còn làm thay đổi nhịp sống, cấu trúc cư dân và phương thức giao tiếp. Có thể nói, hệ thống giao thông ở đây đã trở thành một thành tố cấu thành bản sắc văn hóa đô thị.
Từ "cộng đồng cư dân" đến "cộng đồng đô thị". Đặc điểm xã hội quan trọng của Bình Hưng là sự đa dạng nguồn gốc cư dân. Cộng đồng hiện nay bao gồm cư dân lâu đời, người nhập cư, người thuê trọ, lao động dịch vụ, người làm việc tại trung tâm thành phố và các khu công nghiệp phía Nam. Điều đó tạo nên một cộng đồng mà sự gắn kết không còn dựa chủ yếu vào huyết thống hay làng xóm, mà dựa vào trường học, nơi làm việc, mạng lưới dịch vụ và các thiết chế đô thị. Đây là một xu hướng phổ biến của các vùng ven TPHCM.
3.
Theo công trình Space and Place: The Perspective of Experience của Yi-Fu Tuan: "Space" (không gian) chỉ trở thành "Place" (nơi chốn) khi con người sống trong đó, gắn bó với nó và trao cho nó ký ức, ý nghĩa và cảm xúc. Nhiều đơn vị hành chính sau sáp nhập mới chỉ là một space về mặt hành chính, nhiệm vụ của phát triển văn hóa và quản trị đô thị là giúp nó trở thành một place – một nơi chốn mà cư dân “cảm thấy thuộc về”. Nếu lấy luận điểm này làm sợi chỉ đỏ cho cho quá trình sáp nhập, chuyển đổi các đơn vị hành chính nói chung, thì quan điểm đô thị hóa không chỉ là gia tăng mật độ xây dựng hay mở rộng hạ tầng kỹ thuật. Mà Đô thị hóa đồng thời là quá trình tái cấu trúc không gian sống và kiến tạo bản sắc văn hóa của một cộng đồng mới.
Vì vậy, việc phát triển các đơn vị hành chính mới cần được đặt trên những nguyên tắc phù hợp với đặc điểm tự nhiên, lịch sử và xã hội của địa phương, của vùng. Trường hợp xã Bình Hưng, quá trình kiến tạo không gian văn hóa mới dựa trên các nguyên tắc:
Thứ nhất, tôn trọng cấu trúc sinh thái sông nước như nền tảng của phát triển đô thị. Hệ thống kênh rạch, vùng đất thấp và các không gian trữ nước không chỉ thực hiện chức năng thoát nước, điều hòa khí hậu mà còn là dấu ấn của lịch sử cư trú Nam Bộ.
Thứ hai, gìn giữ ký ức lịch sử của vùng ven đô. Cộng đồng văn hóa mới cần được nuôi dưỡng từ những ký ức chung. Những địa danh cũ, các tuyến đường, đình, chùa, miếu, chợ truyền thống, các tuyến kênh, câu chuyện về quá trình khai phá hay chuyển đổi nghề nghiệp đều là những "mốc ký ức" giúp cư dân nhận diện nơi mình đang sống.
Thứ ba, xây dựng không gian công cộng mới để tăng cường sự gắn kết xã hội. Các công viên, quảng trường nhỏ, đường đi bộ ven kênh, nhà văn hóa, thư viện cộng đồng hay các không gian sinh hoạt chung sẽ trở thành nơi gặp gỡ của cư dân cũ và mới, các tầng lớp dân cư... góp phần xây dựng ý thức chung cho một cộng đồng mới.
Thứ tư, phát triển kinh tế đô thị gắn với bản sắc địa phương. Việc khai thác cảnh quan sông nước, văn hóa ẩm thực, các tuyến chợ truyền thống, nghề dịch vụ địa phương hay các hoạt động văn hóa cộng đồng sẽ góp phần tạo nên lợi thế cạnh tranh dựa trên bản sắc thay vì chỉ dựa vào hạ tầng.
Thứ năm, văn hóa là một thành phần của quy hoạch đô thị. Các nghiên cứu văn hóa cần tham gia ngay từ giai đoạn quy hoạch nhằm xác định những không gian cần bảo tồn, những giá trị cần phát huy và những yếu tố có thể tạo nên bản sắc của đô thị mới. Việc bảo tồn di sản địa phương góp phần hình thành bản sắc của phường Bình Hưng trong tương lai. Văn hóa vì vậy còn là một nguồn lực phát triển.
4.
Quá trình hình thành các đơn vị hành chính mới cần được nhìn nhận đồng thời từ góc độ tổ chức lãnh thổ và góc độ kiến tạo không gian văn hóa. Nếu quy hoạch là quá trình tổ chức không gian vật chất thì văn hóa là quá trình kiến tạo ý nghĩa cho không gian ấy. Một đơn vị hành chính mới chỉ thực sự trở thành một cộng đồng khi cư dân có thể nhận diện được những giá trị chung được hình thành từ lịch sử, cảnh quan và đời sống đương đại.
Trong quá trình này, khái niệm "không gian văn hóa – xã hội" có thể phát triển thành khái niệm "địa-văn hóa đô thị chuyển tiếp" (transitional urban geoculture). Khái niệm này giải đáp một vấn đề: không gian văn hóa là một cơ sở quan trọng để đề ra những nguyên tắc phát triển đô thị, từ đó có chính sách phù hợp giải quyết thực tiễn và quản lý xã hội.
Quá trình sắp xếp lại đơn vị hành chính tại Thành phố Hồ Chí Minh và nhiều tỉnh thành khác không chỉ tạo nên những địa giới quản lý mới, mà còn đặt ra yêu cầu nhận diện các không gian văn hóa đang hình thành trong quá trình đô thị hóa. Quá trình quy hoạch không gian kinh tế-xã hội cần lưu ý đến "không gian văn hóa chuyển tiếp", nơi vốn hội tụ nhiều lớp lịch sử cư trú, nhiều dạng cảnh quan và nhiều cộng đồng xã hội khác nhau từ những đơn vị hành chính cũ. Điều này sẽ góp phần thiết thực cho nghiên cứu và xây dựng chính sách văn hóa-xã hội tại địa phương trong giai đoạn mới.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét