CÔNG NGHIỆP VĂN HOÁ VÀ “BẢN SẮC ĐÔ THỊ” TP. HỒ CHÍ MINH

 Báo Pháp Luật TPHCM Xuân Bính Ngọ 2026

Lịch sử - văn hoá là tiềm năng, chất liệu của Công nghiệp văn hoá

Khái niệm công nghiệp văn hóa (Cultural Industries) được UNESCO đề cập từ cuối thế kỷ XX, chỉ những ngành kinh tế khai thác sáng tạo, tri thức và giá trị văn hóa làm nền tảng. Thế giới ngày nay phát triển ngành công nghiệp văn hóa (CNVH) sản xuất theo phương thức công nghiệp với sự kết hợp chặt chẽ giữa văn hóa, nghệ thuật với kinh tế và công nghệ. Trong các ngành này việc sử dụng trí tuệ của con người là then chốt, toàn bộ quá trình sản xuất mang dấu ấn sáng tạo cá nhân, sản phẩm được sản xuất và phân phối theo nhiều cấp độ khác nhau. Sự sáng tạo, tính năng động trong kinh doanh kết hợp với tiến bộ của công nghệ tạo nên giá trị và thương hiệu cũng như mức độ phổ biến của các sản phẩm CNVH.

Thành phố Hồ Chí Minh là một đô thị năng động và có tiềm năng lớn nhất nước trong hoạt động giao lưu và hội nhập kinh tế - văn hóa với thế giới. Nhiều loại hình CNVH đã có mặt ở đây từ giai đoạn phát triển đầu tiên của đô thị Sài Gòn – một đô thị mang những đặc trưng về lịch sử - xã hội độc đáo, có quá trình phát triển cởi mở, năng động. Ngày nay thành phố mới bao gồm tỉnh Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu là hai khu vực mà về cơ bản, có cùng quá trình lịch sử và đồng dạng ở nhiều lĩnh vực văn hoá. Điều kiện thuận lợi đó góp phần tăng thêm tiềm năng và giá trị cho CNVH của “siêu đô thị” này.

Quá trình phát triển lịch sử phát triển và hình thành cộng đồng cư dân thành phố có tính đa dạng, hòa hợp về văn hóa nhưng vẫn lưu giữ được đặc trưng từng tộc người Việt, Hoa, Khmer, Chăm, cũng như văn hóa vùng miền của người nhập cư vào thành phố trong suốt tiến trình lịch sử. Bên cạnh đó là sự hiện diện nhiều nét văn hoá riêng của một số cộng đồng ngoại kiều (Ấn, Pháp trước kia, Nhật, Hàn hiện nay) trong đời sống hàng ngày. Tất cả cùng lắng đọng tạo thành lớp trầm tích lịch sử - văn hóa thể hiện bằng hệ thống di sản vật thể và phi vật thể. Đó chính là chất liệu, nguyên liệu cung cấp cho sự sáng tạo trên các lĩnh vực của CNVH.

Luôn giữ nhịp phát triển hiện đại nhưng thành phố vẫn giữ được bản sắc rất riêng – không chỉ nằm ở những công trình, cảnh quan hay món ăn, mà còn ở tinh thần sáng tạo và đổi mới của con người Sài Gòn, người Nam bộ. Chính tinh thần ấy là nền tảng để thành phố bước vào kỷ nguyên công nghiệp văn hóa, nơi văn hóa trở thành nguồn lực phát triển bền vững và là “thương hiệu” của đô thị.

Công nghiệp văn hóa – động lực mới của đô thị sáng tạo

Bản sắc của một đô thị không chỉ là di sản quá khứ, mà là cách con người nơi đó sống, cảm nhận và sáng tạo. Sài Gòn - TP. Hồ Chí Minh là một đô thị sông nước và hướng biển, hình thành đô thị là hình thành thương cảng. Cảng thị là nơi gặp gỡ của nhiều luồng văn hóa Nam – Bắc, Đông – Tây. Từ khi hình thành đến nay, thành phố luôn mở lòng đón nhận những yếu tố văn hoá – kỹ thuật mới, rồi từ sự “không chối từ” đó mà thử nghiệm cái mới, ứng dụng vào đời sống, tạo nên tính cách độc đáo: cởi mở, tự do và sáng tạo. Đó là nền tảng cơ bản rất thích hợp để phát triển CNVH.

Từ cuối thế kỷ 19 đến nay, thành phố luôn có những công trình kiến trúc – nghệ thuật với nhiều hình thức từ truyền thống đến hiện đại, từ công sở, công trình công cộng kiểu phương Tây đến các công trình tôn giáo, tín ngưỡng Hoa, Việt, Chăm… Từ những con phố xưa xen giữa các cao ốc, những ngôi chợ truyền thống vẫn sôi động bên cạnh các trung tâm thương mại, những quán cà phê trong hẻm nhỏ, sân khấu ca nhạc, cải lương, triển lãm nghệ thuật, rạp phim hoạt động hàng ngày... Lễ hội  truyền thống được duy trì bên cạnh việc sáng tạo ra lễ hội hiện đại… Tất cả tạo nên một “bản giao hưởng đô thị” nhiều cung bậc. Trong bản giao hưởng đó, ký ức và đời sống đương đại cùng tồn tại, hoà quyện với nhau. Chính sự dung hòa đan xen giữa cũ và mới này là mảnh đất màu mỡ cho các ngành công nghiệp văn hóa phát triển. Sài Gòn là thành phố sản sinh và lan tỏa văn hóa đại chúng của cả nước: từ âm nhạc, điện ảnh, đến thời trang, mỹ thuật và truyền thông.

Hình ảnh Sài Gòn trong điện ảnh từ những thước phim xưa đến các bộ phim đương đại – đã trở thành một biểu tượng của đời sống đô thị Việt Nam. Âm nhạc Sài Gòn từ bolero, cải lương đến nhạc trẻ, phản ánh tinh thần cởi mở, sáng tạo, dám khác biệt. Những nhà thiết kế trẻ, họa sĩ đương đại, startup công nghệ sáng tạo đang góp phần định hình diện mạo mới của thành phố.

Các không gian sáng tạo đang phát triển, không chỉ là những không gian hoành tráng, hiện đại mà có khi chỉ là một quán cà phê nhỏ, một căn hộ chung cư, một đoạn đường nhỏ xinh, một khu vực nghệ thuật đường phố… đang trở thành những nơi “thí nghiệm” và trải nghiệm năng lượng sáng tạo đô thị – nơi nghệ sĩ, doanh nghiệp và cộng đồng cùng kiến tạo giá trị văn hóa mới. Ẩm thực Sài Gòn – từ cà phê vỉa hè, hủ tiếu gõ đến nhà hàng cao cấp, luôn thể hiện tính chất “truyền thống và hiện đại” cũng là một loại hình “công nghiệp văn hóa” sống động, hấp dẫn mọi người, thể hiện khả năng dung nạp và biến hóa không giới hạn của đô thị này.

Điều đặc biệt của TP. Hồ Chí Minh là khả năng sáng tạo từ “ký ức Sài Gòn”: Những con hẻm, khu chung cư cũ, rạp hát, chợ xưa… không chỉ là di sản vật thể, mà còn là chất liệu cảm xúc cho các nhà sáng tạo trẻ. Nhiều dự án nghệ thuật và du lịch đang tìm cách “đánh thức ký ức đô thị”: tái hiện Sài Gòn xưa qua triển lãm, âm nhạc, tour “đi bộ qua di sản các thời đại” hay qua những bộ sưu tập thời trang, tranh vẽ, podcast kể chuyện thành phố.

Một khu lò gốm cổ ở Lái Thiêu là nơi bạn trẻ tìm về và phục hồi một dòng gốm cổ với những nét hoa văn và mẫu mã hiện đại. Những công trình tuyệt đẹp ven biển Vũng Tàu, những ngôi làng xưa với đình chùa miếu cổ ở Bình Dương hay Bà Rịa đều có thể trở thành chất liệu cho nhiều loại hình CNVH.

Trong dòng chảy đó, công nghiệp văn hóa không làm mất đi bản sắc, mà ngược lại, giúp tái sinh nó trong hình thức mới. Khi một bộ phim, một bức tranh hay một thương hiệu ẩm thực mang trong mình tinh thần Sài Gòn, thì bản sắc ấy được lan tỏa không chỉ trong nước mà cả ra thế giới. Công nghiệp văn hóa không chỉ là ngành kinh tế, mà là tinh thần sáng tạo của thành phố. Với Sài Gòn – nơi con người luôn dám nghĩ, dám làm, dám khác biệt – bản sắc và sáng tạo không đối lập, mà hòa quyện, bổ sung cho nhau.

Thách thức và tầm nhìn của CNVH thành phố

Hiện nay công nghiệp văn hóa của TP.HCM vẫn đang đối diện nhiều thách thức lớn. Đó là sự mai một của di sản đô thị, thiếu chính sách đầu tư cho ngành sáng tạo nhất là đối với lĩnh vực kinh tế tư nhân. Một thời gian dài sân khấu cải lương không được quan tâm đúng mức gây ra những “tổn thương” mà phải mất nhiều thời gian mới phục hồi được. Nhiều yếu tố văn hoá truyền thống có nguy cơ đánh mất tính hoặc phai nhạt tính bản địa giữa thời đại toàn cầu hóa. Việc phát triển các khu “đô thị sáng tạo” như Thủ Đức hay như quyết định mới đây của lãnh đạo thành phố “ưu tiên phát triển không gian công cộng và văn hóa, tạo nên Không gian văn hóa Hồ Chí Minh ven sông Sài Gòn – biểu tượng kết nối giữa đô thị hiện đại và giá trị lịch sử của thành phố” cần gắn với việc bảo tồn ký ức và bản sắc đô thị, để không biến sáng tạo thành sao chép hay làm nhạt nhoà bản sắc.

Thành phố cần một “Chiến lược văn hóa đô thị” dựa trên các đặc trưng và giá trị truyền thống: Thành phố sông nước và hướng biển, trung tâm kinh tế - sáng tạo, văn hoá đa dạng - truyền thống và hiện đại. Tất cả cần được gìn giữ và phát triển làm “nguồn vốn văn hoá” cho các nghệ sĩ và doanh nghiệp sáng tạo đồng thời được chính quyền hỗ trợ tất cả những điều kiện cần thiết. Từ đó văn hóa trở thành trục trung tâm của phát triển bền vững. Đó cũng là con đường để TP. Hồ Chí Minh vừa hiện đại, vừa không đánh mất mình.

Trong thế kỷ 21 - “thời đại toàn cầu hóa”, hoạt động văn hóa đô thị là “tấm gương” phản ánh sự hiện đại và bản sắc của thành phố một cách trung thực và rõ ràng nhất. Nếu Hà Nội là “thành phố nghìn năm văn hiến”, Huế là “kinh đô di sản”, thì Sài Gòn chính là “thành phố của sáng tạo và bản sắc sống động”, nơi mỗi ngày văn hóa được làm mới, ký ức được kể lại, bản sắc và truyền thống tiếp tục đồng hành cùng con người và nhịp sống đô thị.

TP. Hồ Chí Minh có nhiều tiềm năng trong lĩnh vực sáng tạo khoa học kỹ thuật, đặc biệt là ở thế hệ trẻ. Thông qua các hội thi hoặc “tuần lễ thiết kế sáng tạo” hay những nơi xuất hiện những sản phẩm của công nghiệp văn hóa như hội thảo, triển lãm nghệ thuật hội họa, điêu khắc, thời trang, âm nhạc, nghệ thuật dân gian, trải nghiệm điện ảnh, trải nghiệm “ký ức, hồn đô thị” và những hình thức khác. Tinh thần tự do, tính cách dám nghĩ dám làm của con người thành phố là động lực quan trọng nhất của các hoạt động văn hoá và sự phát triển CNVH.

Công nghiệp văn hóa của “TP.HCM văn minh, hiện đại, nghĩa tình” cần bắt đầu từ những tiềm năng văn hóa của chính mình, đồng thời từ sự thay đổi quan điểm về nguồn lực thực hiện công nghiệp văn hóa: năng lực sáng tạo là của cộng đồng (các nhà hoạt động văn hoá chuyên nghiệp và cộng đồng chung), dưới sự định hướng và tạo điều kiện về pháp lý, về không gian và phần nào về cơ sở vật chất của chính quyền. Cộng đồng tạo ra và nuôi dưỡng bản sắc văn hoá Sài Gòn – TP. HCM thì cộng đồng cũng là chủ thể phát triển công nghiệp văn hoá để phản ánh, quảng bá và lưu truyền những bản sắc ấy.

Nguyễn Thị Hậu

TP. Hồ Chí Minh 11.2025