@ NHỮNG NGÀY LỄ ĐÃ QUA

 Hôm nay khi không khí lễ hội đã dần lắng xuống, có thể bình tâm suy nghĩ về những ngày qua, cảm xúc của tôi là gì?

Những ngày trước lễ gần như chiều tối nào cũng có giờ dạy, và không hôm nào đi/về không bị kẹt xe... hơn ngày thường rất lâu. Đôi lúc càu nhàu với chính mình, nhưng khi thấy bà con háo hức chờ xem luyện tập diễu bình tôi cũng thấy đỡ bực bội, thậm chí còn vui vui, giống như hồi còn làm ở Bảo tàng (trong Sở thú), mỗi khi bà con vào bảo tàng hiếu kỳ hỏi ngay: ở đây có bà già xác ướp phải không? Và trong khi ngắm nghía thì trầm trồ “ngộ quá hen” hay “ kỳ quá hen” 😊 Nhớ đến đó bất giác tôi mỉm cười dù đang đứng chôn chân trong đám kẹt xe nghẹt mùi xăng.

Rồi cũng đến ngày lễ. Để có thể đến sớm mà không bị chặn đường, tôi đến cơ quan cũ - BT lịch sử - ngủ lại đó cùng các đồng nghiệp trẻ, là những học trò của tôi. Lâu lắm mới có dịp trò chuyện ngoài giờ làm việc với các em, mừng thấy các em đã trưởng thành, vững vàng về nghề nghiệp... Sáng sớm 30.4 tôi cùng mấy em đi từ 4g, qua hai vòng kiểm tra an ninh, ngồi vào chỗ của mình và... thong thả ngắm bình minh đang rạng dần trên Nhà thờ Đức bà. 50 năm ở thành phố này đây là lần đầu tiên tôi ngồi ở nơi này vào sáng sớm như vậy.

Buổi lễ thì mọi người nói, kể, viết nhiều rồi, cả những điều làm xúc động và cả sự bực mình vì cái sự truyền hình... Những đoàn diễu hành đi qua, rất đẹp, rất vui, và vẫn theo thứ tự cũ như nửa thế kỷ trước: quân đội, công an, công nhân, nông dân, trí thức, văn nghệ sĩ, thanh thiếu niên... Thời đại công nghệ 4.0 với “chuyển đổi số” nhưng lực lượng “trí thức” “công nghệ” vẫn đi sau công – nông (mà nay nhiều người chắc chỉ còn lý lịch vài đời trước là công – nông). Tội nhất các em nhỏ - là tương lai của đất nước - phải đi sau cùng khi nắng lên gay gắt dù các em cũng phải tập kết từ đêm qua.

Với riêng tôi, điều bất ngờ nhất (vì không có trong chương trình ghi trên Giấy mời) là việc công bố và trao tặng danh hiệu ANH HÙNG LAO ĐỘNG cho TP. HCM, vì đã có thành tích xuất sắc đột xuất trong chống dịch Covid-19. Giá mà đừng có chữ “đột xuất”, giá mà Nhà nước ghi nhận thêm sự đóng góp lớn lao bao nhiêu năm nay của Thành phố...

Xúc động nhất là khi thấy những lá cờ xanh đỏ trên tay những người lính trẻ và tung bay giữa đường phố, và nhìn thấy lá cờ ấy trên tay một số vị lãnh đạo cao cấp. Màu cờ thật đẹp, vì có màu xanh của hòa bình, của hy vọng, của tương lai... Và đoạn cuối khi bài hát NỐI VÒNG TAY LỚN vang lên, trong tôi bật ra một câu hỏi, một ước mong: bao giờ người Việt bên này bên kia thực sự “nối vòng tay lớn”?!

Điều tiếc nhất của tôi là... à mà thôi!

Những ngày lễ đã qua. Mọi cảm xúc bàn tán lên án khen ngợi... sẽ dần đi vào quên lãng vì những sự kiện mới, trend mới trên MXH luôn như những lớp sóng mới.

Nhưng 50 năm rồi

Ngày này vẫn chưa khác ☹

Niềm vui bên chiến thắng

Nỗi buồn người thất bại

Tháng tư lại khứ hồi

Và tất cả đều đau!

SG 3.5.2025










 

 

 

 

DI SẢN ĐÔ THỊ SÀI GÒN – TP. HỒ CHÍ MINH

 TS. Nguyễn Thị Hậu

Di sản đô thị phản ánh quá trinh lịch sử, đặc trưng văn hóa và cách thức bảo tồn của cộng đồng và chính quyền. Di sản đô thị có giá trị lịch sử - văn hóa quan trọng, được lưu truyền qua các di tích lịch sử, qua ký ức thị dân, mang lại cho dân cư tri thức, hiểu biết và tình cảm với thành phố. Đồng thời di sản đô thị còn có giá trị kinh tế, là một nguồn vốn xã hội to lớn nếu sử dụng và khai thác hợp lý sẽ góp phần quan trọng xây dựng TP. Hồ Chí Minh hiện đại, nhân văn và phát triển bền vững.

  1.

Di sản văn hóa đô thị, có thể hiểu một cách cụ thể, là tập hợp các địa điểm, vị trí, khu phố, các công trình và tập quán mà một xã hội được kế thừa từ quá khứ, muốn bảo tồn và truyền lại cho các thế hệ tương lai. Từ đặc điểm lịch sử của quá trình hình thành và phát triển, có thể nhận biết hệ thống di sản đô thị Sài Gòn – TP. Hồ Chí Minh là những di tích, công trình phản ánh sự phát triển và đời sống văn hóa của đô thị, gồm có 09 loại hình, niên đại từ thời tiền sử đến giữa thế kỷ 20.

Di tích khảo cổ học

Đó là hệ thống di tích hơn 30 di tích khảo cổ học thời tiền – sơ sử niên đại khoảng từ 3000 – 2000 năm cách ngày này, cùng những địa điểm có dấu tích của thời kỳ Văn hóa Óc Eo thuộc vương quốc Phù Nam. Các di tích này nằm dưới mặt đất, được phát hiện và nghiên cứu qua công tác khai quật khảo cổ học. Loại hình này tập trung ở khu vực cao (thành phố Thủ Đức) và vùng rừng ngập mặn (huyện Cần Giờ). Tại Cần Giờ có 1 Di tích lịch sử - văn hóa quốc gia là Giồng Cá Vồ.

Di tích Lò gốm cổ Hưng Lợi (quận 8), tiêu biểu cho làng nghề Gốm Sài Gòn nổi tiếng hồi thế kỷ 18 – 19. Năm 1998 di tích Lò gốm cổ Hưng Lợi được công nhận là Di tích lịch sử – văn hoá Quốc gia.

Cảnh quan đô thị

Đặc điểm cảnh quan khu vực trung tâm đô thị Sài Gòn dựa vào hai yếu tố chủ yếu: 1/ đô thị sông nước (sông Sài Gòn, rạch Bến Nghé) 2/ đô thị  kiểu phương tây (các tuyến đường chính vuông góc hoặc song song với sông, rạch tạo thành ô bàn cờ). Khu trung tâm có chức năng hành chính, thương mại dịch vụ có các kiểu kiến trúc phù hợp. Một số cảnh quan như Bến Bạch Đằng, bùng binh Nghuyễn Huệ, Bùng binh Chợ Bến Thành, đường Đồng Khởi, Tôn Đức Thắng... điển hình của di sản cảnh quan đô thị Sài Gòn.

Cảnh quan khu vực trung tâm được coi là “diện mạo đô thị” về quy hoạch, kiến trúc, đồng thời phản ánh lịch sử và văn hóa của đô thị đó. Tại nhiều quốc gia cảnh quan đô thị là khu vực luôn được chú trọng bảo tồn để phát triển kinh tế di sản, kinh tế du lịch rất tốt…

Công trình kiến trúc

Một số công trình công sở, công trình văn hóa, giáo dục tập trung ở quận 1, quận 3, quận 5 phản ánh đặc trưng kiến trúc của đô thị Sài Gòn từ giữa thế kỷ 19 đến giữa thế kỷ 20.

Công trình tín ngưỡng, tôn giáo

Bao gồm đền, đình, lăng, miếu, nhà thờ, hội quán, thánh thất, nhà thờ, nhà nguyện, thánh đường... phản ánh sự đa dạng về nguồn gốc và và sự hòa hợp văn hóa của các cộng đồng dân cư trong tiến trình lịch sử thành phố.

Công trình cư trú

Loại hình nhà ở phổ biến và là hình thái kiến trúc đặc trưng của người Việt, người Hoa ở vùng Gia Định xưa là “nhà cổ truyền” và những công trình kiến trúc “Đông – Tây kết hợp”. Đó là những ngôi nhà xưa kiến trúc kiểu Pháp kết hợp với cảnh quan nhà vườn, bố trí nội thất theo kiểu truyền thống. Liền kề trung tâm là khu vực cư trú kiểu biệt thự phương Tây, có sân vườn và thiết kế xây dựng thích nghi với khí hậu nhiệt đới.

Di tích hạ tầng đô thị và công nghiệp

Sài Gòn là nơi hình thành các cơ sở công nghiệp phục vụ cho đô thị khá sớm, đó là nhà máy điện (nhà đèn), hệ thống cấp nước; sau đó là một số cơ sở công nghiệp như công xưởng Ba Son (từ xưởng thủy thời Nguyễn), hệ thống nhà máy xay xát lúa gạo ven bến Bình Đông, hệ thống bến cảng… Tất cả đã phản ánh một đô thị có nền công nghiệp sớm, nền kinh tế giao thương – dịch vụ mạnh mẽ,

Di tích mộ táng, lăng mộ

Vùng đất Gia Định – Sài Gòn là nơi tập trung số lượng lăng mộ của hoàng gia triều Nguyễn và các quan lại đại thần (chỉ đứng sau khu kinh đô Huế). Trong số những Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia của TP. Hồ Chí Minh có 04 di tích thuộc loại hình lăng mộ cổ, tiêu biểu là Lăng Lê văn Duyệt (Lăng Ông Bà Chiểu, quận Bình Thạnh).

Di tích thành luỹ

Thành luỹ ở Sài Gòn được xây dựng sớm nhất là “Luỹ Bán Bích” (1772). Thành Gia Định – Thành Quy (1790) chúa Nguyễn Ánh theo mô hình của Châu Âu. Năm 1835 vua Minh Mệnh đã phá bỏ và xây dựng một thành nhỏ hơn ở phía Đông Bắc thành cũ.

Quần thể di tích của người Hoa ở khu vực Chợ Lớn

Những di tích của người Hoa đã góp phần tạo nên sự đa dạng văn hóa cho vùng đất Gia Định. Khu vực Chợ Lớn là một quần thể nhiều loại hình di tích kiến trúc thể hiện đậm nét văn hóa, lối sống, tín ngưỡng của người Hoa. Loại hình đặc trưng là di tích Miếu (còn được gọi là hội quán, đình, chùa) của nhiều nhóm cộng đồng người Hoa khác nhau. Ngoài ra còn có các công trình kiến trúc công cộng, dân dụng, tôn giáo, thương nghiệp… hợp thành cảnh quan đô thị Chợ Lớn.

2.

Tại TP. Hồ Chí Minh các di sản văn hóa phải trải qua một thời gian dài chưa được con người nhận thức đầy đủ về các giá trị, do ảnh hưởng thiên kiến về văn hóa “truyền thống” và “ngoại lai”, định kiến về “ta” – “địch”. Vì vậy di sản văn hóa đô thị  đã không được trân trọng, sử dụng và giữ gìn tương xứng với giá trị. Mặt khác do hoàn cảnh kinh tế – xã hội khó khăn nên chưa đủ điều kiện vật chất và nhân lực bảo tồn di sản văn hóa đến nơi đến chốn… Khoảng mười năm gần đây ý thức và nhận thức về di sản văn hóa trong cộng đồng được nâng cao thông qua các công trình khoa học, khảo cứu, văn học... cùng với với nhiều chính sách của nhà nước và chính quyền thành phố.

Tính chất khác biệt độc đáo nhất của di sản văn hóa là sự không thể tái tạo hoặc thay thế, khác với những tài sản có giá trị kinh tế khác. Giá trị kinh tế của di sản văn hóa cần nhìn nhận trong một phạm vi rộng. Bởi vì “lợi nhuận” từ kinh tế di sản không phải là “tiền tươi thóc thật”, “ngay lập tức” mà cũng cần được khai thác phù hợp như mọi nguồn tài nguyên khác, hướng đến bảo toàn nguồn tài nguyên cho phát triển bền vững. Kinh nghiệm của nhiều đô thị, nhiều quốc gia trong việc khai thác “lợi nhuận” từ di sản văn hóa là:

 Bảo tồn cảnh quan cho khu vực di sản văn hóa, nơi lưu giữ những giá trị kiến trúc, nghệ thuật, lịch sử, văn hóa đặc thù của một thời. Sự tồn tại của di sản trong cảnh quan phù hợp góp phần làm tăng giá trị của cả khu vực và là điểm nhấn cho cả vùng.

 Tăng cường không gian công cộng để tổ chức các sinh hoạt cộng đồng, qua đó truyền tải ý nghĩa và giá trị di sản đến với cộng đồng, tạo thói quen và ký ức cho cộng đồng về di sản văn hóa.

Phát triển du lịch địa phương, các dịch vụ cho du lịch, các nghề thủ công, sinh hoạt văn hóa, lễ hội, thậm chí cả lối sống nếp sống của cộng đồng cũng là một sản phẩm du lịch.

 Gia tăng giá trị bất động sản tại khu vực di sản văn hóa, bởi sự thu hút khách du lịch và phát triển hoạt động thương mại dịch vụ cho du lịch. Đồng thời cũng là gia tăng giá trị văn hóa bởi sống ở khu vực di sản không chỉ giàu có về tiền bạc mà còn thể hiện giàu có về tri thức văn hóa.

3.

Với tuổi đời hơn 300 năm đô thị Sài Gòn – TP. Hồ Chí Minh đã trải qua nhiều biến cố chính trị lớn. Năm 2025 thành phố cùng cả nước ghi nhận một dấu mốc quan trọng: 50 năm hòa bình thống nhất và bước vào kỷ nguyên mới của đất nước! Từ nhận thức khoa học và thực tiễn đã cho thấy, giá trị nhiều mặt của di sản đô thị Sài Gòn - TP.HCM có những đóng góp nhất định vào thành tựu kinh tế - xã hội chung mà thành phố đóng góp cho cả nước.

Tuy nhiên quá trình “đô thị hóa – hiện đại hóa” ở thành phố không tránh khỏi những tác động tiêu cực đến nhiều công trình và phá vỡ “tính hệ thống” của di sản đô thị. Ngày nay khu vực trung tâm đô thị, nơi lưu giữ đậm đặc các công trình di sản có “giá trị bất động sản” cao nên các nhà đầu tư thường không quan tâm đến “giá trị di sản” của công trình. Đây là một trở ngại, thậm chí là một tác động tiêu cực đến sự tồn tại và việc bảo tồn di sản văn đô thị nói riêng và di sản văn hóa nói chung.

 Bảo tồn và phát huy giá trị di sản đô thị là một phương thức xây dựng đô thị hiện đại về vật chất nhưng có không gian sống với chiều sâu ký ức lịch sử - văn hóa. Sống trong không gian đó con người sẽ giàu có hơn về mặt tinh thần khi họ được thế hệ trước di truyền lại những giá trị về vùng đất mà họ đang sống, giàu có hơn về vật chất khi di sản góp phần phát triển kinh tế. Bảo vệ di sản văn hóa là để con người hôm nay và mai sau sống tốt đẹp hơn nhân văn hơn.

 








 

TP Hồ Chí Minh có đủ khả năng trở thành trung tâm văn hóa lớn

 

Thưa TS Nguyễn Thị Hậu, nhìn lại hành trình 50 năm kể từ ngày thống nhất, theo bà, đâu là những biến chuyển rõ nét nhất trong bản sắc văn hóa của Sài Gòn - TP.HCM?

Sài Gòn vốn là một thành phố đa dạng về văn hóa, bắt nguồn từ đa dạng về nguồn gốc và cộng đồng dân cư. Quá trình thay đổi, biến động dân cư từ sau 1975 có tác động lớn đến đặc điểm này: văn hóa ngày càng đa dạng, phức tạp hơn, tuy vẫn lưu giữ được vài đặc trưng riêng của đô thị phương Nam nhưng vẫn chưa kịp định hình một nền văn hóa của thành phố hiện đại nhất của đất nước Việt Nam thống nhất.

Làm thế nào mà bản sắc văn hóa đa dạng, với sự giao thoa của nhiều vùng miền và cả yếu tố quốc tế, đã hòa quyện vào nhịp sống hiện đại, năng động của TP.HCM ngày nay? Theo quan sát và nghiên cứu của bà thì đâu là nét đặc trưng nhất của sự hòa quyện đó?

Sự đa dạng, giao thoa văn hóa hòa quyện vào nhịp sống hiện đại của Sài Gòn có từ khi khởi lập đô thị này, bắt nguồn từ tâm thức cởi mở, khoan dung của cộng đồng lưu dân biết thích nghi và chấp nhận “vùng đất mới” như nó vốn có! Thấu hiểu đặc điểm tự nhiên và tâm tính con người, tự mình thay đổi để “tứ hải giai huynh đệ” và đạt hiệu quả cao trong “công chuyện làm ăn”. Sự hòa quyện này thể hiện rõ nét ở tính cách dễ chấp nhận những điều mới mẻ, không kỳ thị sự khác biệt. Chung sống hòa hợp nhưng không để kẻ mạnh lấn lướt, luôn nâng đỡ những gì “yếu thế”. Quá trình bảo vệ bản sắc riêng diễn ra liên tục trong xu hướng có biến đổi nhất định để phù hợp với bối cảnh xã hội mới.

"Tầm nhìn bứt phá" của TP.HCM thường được nói đến về kinh tế, hạ tầng. Vậy theo góc nhìn văn hóa, "tầm nhìn bứt phá" đó nên được hiểu như thế nào, thưa bà?

Sự “thiệt thòi” của TP. HCM là thường được nhìn nhận, đánh giá là “một trung tâm kinh tế lớn” mà ít được chú ý đến văn hóa và tiềm năng văn hóa của đô thị này. Vì vậy sự “bứt phá”, phát triển kinh tế, hạ tầng cơ sở luôn được đặt lên hàng đầu, còn văn hóa thì phát triển chưa xứng tầm với tiểm năng và di sản của vùng đất này!

Hiện nay, “tầm nhìn bứt phá” về văn hóa của thành phố là cần tạo mọi điều kiện (cởi mở về tinh thần, cơ chế chính sách phù hợp, nguồn lực tài chính, cơ sở vật chất – kỹ thuật hiện đại, nhân lực chất lượng cao...) để khơi dậy và phát triển các nguồn lực và tài năng văn hóa của thành phố. TPHCM hoàn toàn có đủ khả năng trở thành trung tâm văn hóa lớn của khu vực, trong đó các ngành công nghiệp văn hóa có lợi thế phát triển nhanh mạnh từ sự phát triển của kinh tế và công nghệ cao, hiện đại. Đặc biệt từ truyền thống nguồn lực “xã hội hóa” – tức các nguồn lực tư nhân, cộng đồng – đầu tư vào các loại hình sản phẩm và hoạt động văn hóa từ truyền thống đến hiện đại, từ di sản vật thề đến di sản phi vật thể.

Ông/bà đánh giá thế nào về sự xuất hiện của các loại hình văn hóa, nghệ thuật, giải trí mới, hiện đại tại TP.HCM? Làm sao để sự phát triển hiện đại không làm mất đi mà còn làm giàu thêm cho bản sắc văn hóa? 

Sự xuất hiện các loại hình văn hóa nghệ thuật mới luôn diễn ra tại Sài Gòn ngay từ thời kỳ khởi lập và trong những giai đoạn phát triển: văn chương, sân khấu, báo chí, điện ảnh, bảo tàng, thư viện, nhà hát... từ cuối thế kỷ 19 đến nửa đầu thế kỷ 20, rồi nửa sau thế kỷ 20 sang thế kỷ 21 là làn sóng truyền hình, truyền thông hiện đại, internet... Tất cả thể hiện quy luật “không chối từ”, một bản sắc văn hóa đa dạng, hiện đại và xu hướng “văn hóa đại chúng” của đô thị Sài Gòn. Trên cái nền “văn hóa đại chúng” (không nên hiểu như “văn hóa quần chúng”) những di sản riêng được nâng tầm trở thành văn hóa đỉnh cao, như Đờn ca tài tử Nam bộ và nghệ thuật Cải lương Nam bộ.

Nếu hiểu rõ và tôn trọng vị thế, bản sắc văn hóa vùng đất Nam bộ mà tiêu biểu là Sài Gòn – TPHCM thì sẽ đủ bản lĩnh và tình cảm để xây dựng một thành phố hiện đại mà không phá bỏ những di sản văn hóa độc đáo có từ hàng ngàn, hàng trăm năm, không làm tổn thương ký ức lịch sử của nhiều thế hệ về vùng đất và thành phố này. Đồng thời sẽ làm giàu hơn cho văn hóa thành phố từ việc bảo tồn di sản cũng như sáng tạo thêm những di sản mới (hy vọng thế!).






SÀI GÒN HÔM QUA VÀ HÔM NAY

 Nguyễn Thị Hậu

1.

Thời gian thật nhanh. Chớp mắt tôi đã sống ở thành phố này 50 năm, kể từ mùa hè 1975. Năm mươi năm sống ở Sài Gòn tôi nhớ gì về Sài Gòn “hôm qua” trong sự thay đổi nhanh chóng của TP. Hồ Chí Minh ngày hôm nay?

Từ những năm đầu tiên sống ở Sài Gòn đến nay có một nơi tôi hay đến, đó là khu vực bưu điện thành phố. Tòa nhà được xây dựng từ cuối thế kỷ 19 khi dân phố đô thị này chưa đến nửa triệu người, vậy mà cho đến nay khi thành phố có hơn 10 triệu dân, nó vẫn đáp ứng được nhu cầu của người thành phố và du khách. Lúc ấy ở quang trường Công xã Paris trước Bưu điện và Nhà Thờ Đức Bà có nhiều kiot bán văn phòng phẩm: báo chí, giấy viết thơ và bao thơ, tranh ảnh bưu thiếp, nhất là những ngày cuối năm thiệp Giáng sinh, thiệp Năm mới rực rỡ cả khu vực. Tiếc là nay không còn những kiot văn hóa phẩm ở đây và trên đường Nguyễn Huệ - một cảnh quan văn hóa quen thuộc ở nhiều đô thị trên thế giới.

Khu vực trung tâm của Sài Gòn là Nhà thờ Đức Bà và kế bên là bưu điện trung tâm, phía trước quảng trưởng nhỏ là con đường Đồng Khởi. Từ “tâm” này mở rộng bán kính trên dưới một cây số có Tòa thị chính, chợ Bến Thành, bến Bạch Đằng và cột cờ Thủ Ngữ, bến đò Thủ Thiêm, dinh Thống Nhất và vườn Tao Đàn, Thảo cầm viên, cả khu nghĩa địa “tây” Mạc Đĩnh Chi nay đã thành một công viên lớn, có thể kể đến các nhà thờ và chợ khu vực Tân Định, khu vực Chợ Quán… Các công trình này được xây dựng vào giai đoạn đô thị Sài Gòn mới hình thành, đầy đủ những “thiết chế” chính trị, kinh tế, văn hóa quan trọng của một đô thị hiện đại hồi đầu thế kỷ 20.

 Trong nhiều nghiên cứu về di sản văn hóa gọi đây là “vùng lõi di sản” của thành phố, cảnh quan làm nên bản sắc của đô thị Sài Gòn. Tuy nhiên, trong hơn 20 năm qua khu vực này đã có sự thay đổi lớn, quan trọng nhất là sự “biến mất” nhiều công trình kiến trúc là di sản văn hóa đô thị, đồng thời cũng làm biến đổi cảnh quan chung của khu vực trung tâm thành phố. Điều này một mặt làm diện mạo đô thị “hiện đại” hơn, nhưng mặt khác làm cho dấu tích và ký ức lịch sử dần mờ nhạt trong tâm thức cộng đồng cư dân thành phố và du khách. Cho đến nay khu vực này vẫn là những “điểm đến” và “điểm nhớ” của người Sài Gòn kể cả những người đã đi xa.

Khu vực Chợ Lớn, tuy sau 1975 có sự biến động lớn về dân cư, nhưng hiện nay còn khá nguyên vẹn dáng dấp cổ xưa của một “trung tâm” kinh tế sầm uất từ trăm năm trước. Nếu lấy Chợ Bình Tây làm tâm điểm mở rộng ta sẽ có khu phố cổ Triệu Quang Phục chạy dài tới bến Hàm Tử, cùng với Thất phủ Quan Võ Miếu, Chùa Bà (Miếu Thiên Hậu) và nhiều ngôi miếu cổ. Nơi này còn lưu giữ hệ thống di sản văn hóa vật thể và phi vật thể đặc sắc: các kiến trúc tín ngưỡng như đền miếu hội quán, lễ hội, phong tục tập quán và những quan hệ xã hội đặc trưng, nhất là mối quan hệ làm ăn kinh tế.

Nối liền Sài Gòn và Chợ Lớn là rạch Bến Nghé, kinh Tàu Hũ, Kinh Đôi... hai bên bờ là hệ thống cơ sở công nghiệp của thành phố: từ nhà máy Ba Son đến những bến cảng, nhà máy... Đó chính là tính chất đô thị sông nước – hướng biển của Sài Gòn. Tiếc là từ việc xóa bỏ di tích Ba Son, hệ thống cảng thị ven sông của thành phố cũng dần biến mất làm ảnh hưởng đến yếu tố “thông thương” của một đô thị trung tâm kinh tế.

2.

“Sài Gòn là thành phố sông nước”, đấy là cảnh quan của nhiều thành phố trên thế giới. Và cũng như những thành phố đó, quá trình “hiện đại hóa” của TP. Hồ Chí Minh để lại dấu ấn nổi bật nhất là việc cải tạo môi trường và cảnh quan hệ thống kinh rạch quan trọng của thành phố.

Trong thế kỷ 20, do chiến tranh nên dân nhập cư đổ về thành phố ngày càng nhiều, người nghèo lập nên những xóm ven kênh lan dần từ ngoại ô vào trung tâm, nhà cửa chen chúc trên bờ chồm ra kênh rạch. Chất thải, rác rưởi tù đọng dưới sàn nhà, lấp dần kênh rạch, khiến nước không còn lưu thông được nữa. Mỗi ngày, khi thấy có chút gió mát thì biết lúc nước lớn, thấy đứng gió nực nội là biết nước ròng.

Bắt đầu từ Rạch Bến Nghé từ trung tâm thành phố vào Chợ Lớn và nối vào đường thủy về miền Tây, công trình cải tạo kênh rạch đã mang lại diện mạo mới cho “mặt tiền” thành phố: kênh rạch được kè bờ thẳng thớm, giải tỏa những xóm nhà lụp sụp thay vào đó là công viên cây xanh và đại lộ Võ Văn Kiệt. Việc nạo vét kênh rạch mang lại một dòng nước sạch hơn... Bây giờ vào dịp tết nơi này tổ chức lễ hội “trên bến dưới thuyền” rực rỡ bông hoa cây kiểng, tấp nập ngày đêm suốt từ rằm tháng chạp đến ngày 30 tết.

Nhưng công trình cải tạo kinh rạch Nhiêu Lộc – Thị Nghè để lại ấn tượng đổi thay nhiều nhất với người dân thành phố. Suốt những năm thực hiện công trình này, gần như toàn thành phố lâm vào cảnh “kẹt xe tắc đường” triền miên, bất kể giờ giấc thời tiết... Nhưng rồi cũng đến lúc công trình Nhiêu Lộc – Thị Nghè hoàn thành. Bây giờ dòng kênh đã sạch hơn mỗi ngày, và gần như không còn tình trạng vứt rác xuống kênh. Nhất là từ khi hai bên bờ đã được dựng hàng rào sắt, vỉa hè lát gạch sạch sẽ, trồng cây, trồng hoa, hàng đèn đường vươn cao thanh thoát… Những chung cư cao tầng mọc lên, dân cư sống tại đây đã quen với việc giữ gìn vệ sinh công cộng, giữ gìn cảnh quan chung.

Mới đây tuyến metro số 1 Bến Thành – Suối Tiên đã được khánh thành sau hai tháng vận hành, sau mười mấy năm xây dựng... Đô thị hiện đại không thể thiếu hạ tầng giao thông công cộng. Đây là khởi đầu mới cho sự cải thiện về giao thông và môi trường đô thị, qua đó là nâng cao sức khỏe cho người dân và xây dựng lối sống đô thị, từ việc chấp hành luật lệ và ứng xử văn minh nơi công cộng.

“Thành phố văn minh hiện đại” đâu thể có bằng hô hào suông? Cùng với sự chuyển biến của ý thức cư dân còn cần có những điều kiện vật chất phục vụ cho sự thay đổi ấy, bởi vì điều kiện sống chưa thay đổi thì khó có thể hình thành lối sống mới. Môi trường đô thị và lối sống nếp sống của cư dân là hai mặt luôn có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, là tiền đề cho nhau tự hoàn thiện. “Phố của người - người của phố” là một mệnh đề của xã hội học đô thị hiện đại.

3.

Trịnh Hoài Đức viết trong Gia Định thành thông chí “Gia Định ở về phương Nam vị trí Dương Minh, người đủ tính trung dũng khí tiết, trọng nghĩa khinh tài, dẫu phụ nữ cũng thế”.

Người Nam bộ, người Sài Gòn đến nay vẫn bảo toàn được đặc trưng này trong sinh hoạt hàng ngày và cả trong những hoàn cảnh ngặt nghèo của thành phố, của cả nước. Trong quan niệm và hành xử của người Sài Gòn/ Nam bộ thường thể hiện hai phẩm chất: trọng nghĩa khinh tài và sống có tình có nghĩa. Nghĩa là nghĩa khí, dám làm dám chịu, “thấy sự bất bằng chẳng tha”. Tình là sự khoan hòa, bao dung, “thương người như thể thương thân”. Trọng nghĩa khinh tài còn là sự hào hiệp trong việc tiếp đón giúp đỡ người nơi xa đến, không quan tâm đến nguồn gốc “lý lịch” của người đó. Bất kể là ai đến vùng đất này đều được đón tiếp chia sẻ như nhau. Nếu có chuyện gì xảy ra thì thường đứng về phía người thân cô thế cô, chống lại kẻ ỷ mạnh ức hiếp người khác. Thấy việc đúng thì làm không so đo tính toán vì coi đó là làm việc nghĩa.

Là một đô thị lớn nhất nước, Sài Gòn cũng là nơi chứa đựng trong nó sự phức tạp nhất nước, bởi nguồn gốc thị dân và sự biến động dân cư diễn ra hàng ngày, bởi ngành nghề và những cách kiếm sống đa dạng của người dân nơi đây… Bên cạnh những chuyện bất an khiến người ta lo lắng, Sài Gòn còn vô vàn câu chuyện để người ta tin rằng, nghĩa tình ở Sài Gòn không mất đi đâu, nó sẵn sàng hiện ra từ bất cứ ai và bất cứ lúc nào. Mở lòng với Sài Gòn sẽ nhận được nhiều điều tử tế vì Sài Gòn không dửng dưng và lạnh lùng như thông tin thường thấy trên báo chí.

Đó là những gì mà 50 năm qua thành phố đã “bảo tồn và phát triển” được. Dù vật đổi sao dời, người tóc bạc hay người đầu xanh, ai từng sống ở Sài Gòn đều mong muốn những gì tốt đẹp, từ di tích lịch sử đến phẩm chất con người Sài Gòn, được lưu tâm gìn giữ, bởi đó là nguồn mạch nuôi dưỡng tâm hồn người Sài Gòn, bồi đắp tình yêu bền chặt với thành phố. Bởi vì nếu không có một Sài Gòn với những di sản văn hóa tốt đẹp thì thành phố Hồ Chí Minh không có nguồn lực phong phú và đa dạng để phát triển mạnh mẽ như hôm nay và trong tương lai. 

TP. Hồ Chí Minh 10.3.2025




 

 

 

 

TRÀ SỮA CHAGEE VÀ CHỦ QUYỀN VĂN HÓA

 https://nguoidothi.net.vn/tra-sua-chagee-va-chu-quyen-van-hoa-47568.html

    Nguyễn Thị Hậu      

Đường Đồng Khởi ở trung tâm TP. Hồ Chí Minh có lịch sử hình thành & phát triển hơn 160 năm (từ năm 1861). Đây là con đường xưa nhất từng mang tên Rue Catinat -Tự do và là Đồng Khởi từ sau năm 1975. Con đường bắt đầu từ giao cắt với bến Bạch Đằng - đường Tôn Đức Thắng ở phía bờ hữu ngạn của sông Sài Gòn đến Công trường Công Xã Paris, ngay phía trước tượng Đức Mẹ Nữ vương Hoà Bình của nhà thờ chính tòa Đức Bà Sài Gòn và bưu điện trung tâm Sài Gòn.

Trên con đường sầm uất này từ sáng đến khuya luôn nhộn nhịp và thời nào cũng có giá đất thuộc loại đắt đỏ nhất. Hai bên đường là những địa điểm lịch sử và dấu ấn văn hóa, kiến trúc của đô thị Sài Gòn: Dinh Thượng thư, trung tâm thương mại và rạp phim tại hành lang Eden, nhà sách Xuân Thu, khách sạn lâu đời và sang trọng: khách sạn Intercontinental từ năm 1880, khách sạn Majestic từ năm 1925, khách sạn Grand từ năm 1930, khách sạn  Caravelle, Nhà hát thành phố... Bởi vậy, đây là “con đường di sản” của thành phố, vì chứa đựng những giá trị độc đáo: di sản vật thể là những công trình cổ xưa, là mặt bằng bất động sản giá cao chót vót, là cảnh quan một tuyến đường đi bộ với các công viên nhỏ làm nơi nghỉ chân cho khách bộ hành, hàng cây xanh hiền hòa, di sản phi vật thể là ký ức, nỗi nhớ của nhiều thế hệ người Sài Gòn và du khách về những địa chỉ văn hoá tại con đường trung tâm thành phố, sang trọng mà gần gũi với du khách và mọi tầng lớp cư dân đô thị.

Hiện nay một phần quá khứ của Sài Gòn trên con đường này chỉ còn trong ký ức của những người ở độ tuổi 50, 60 trở lên. Đó là sự biến đổi của cả tuyến đường do những công trình mới, sự “biến mất” của công viên Chi Lăng, khu Eden, tiệm cà phê nổi tiếng Givral... Từ nhiều năm trước người Sài Gòn đã phải ngậm ngùi “C’est fini Givral”, còn hôm nay khi tiệm Brodard (góc Đồng Khởi – Nguyễn Thiệp) tháo bảng hiệu chưa kịp làm người ta rưng rưng thì đã phải giật mình vì sự xuất hiện phông nền đỏ chói của Chagee - một thương hiệu trà sữa của Trung quốc.

Ngay lập tức một làn sóng phẫn nộ dậy lên, bởi vì ứng dụng toàn cầu của thương hiệu này chứa hình ảnh "đường lưỡi bò" phi pháp trên biển Đông! Và chỉ sau vài ngày trước sự phản ứng dữ dội của người dân Việt Nam, Chagee đã phải âm thầm gỡ bỏ cái màu đỏ ngạo nghễ tại "mặt bằng vàng" giữa trung tâm thành phố, dù còn đang sửa chữa và chưa kịp khai trương.

***  

Từ tháng 4.1922, Sở Quy hoạch - kiến trúc TP.HCM tổ chức công bố quy chế quản lý kiến trúc TP.HCM. Theo đó, địa bàn TP.HCM có 6 khu vực di tích lịch sử, văn hóa, danh lam thắng cảnh, bảo tồn, bao gồm: Đặc khu chợ Bến Thành (quận 1), Hồ Con Rùa và khu biệt thự (quận 3), khu vực đường Nguyễn Trãi - Phù Đổng Thiên Vương - Lương Nhữ Học - Hải Thượng Lãn Ông (quận 5), khu vực chợ Bình Tây (quận 6), khu vực Làng đại học (phường Bình Thọ, TP Thủ Đức). Khu trung tâm TP.HCM có 4 tuyến đường đi bộ gồm: đường Nguyễn Huệ, đường Đồng Khởi, đường Bùi Viện, đường Nguyễn Văn Bình.

              Theo Sở Quy hoạch - kiến trúc, quy chế quản lý kiến trúc này là cơ sở để cơ quan chức năng quản lý cảnh quan đô thị, kiến trúc các công trình xây dựng theo quy hoạch, kiểm soát việc xây dựng mới, cải tạo chỉnh trang đô thị, bảo vệ cảnh quan, bản sắc văn hóa dân tộc. Đây là một động thái tích cực để bảo tồn tính toàn vẹn những cảnh quan lịch sử của thành phố. Bởi vì "Giá trị kinh tế - văn hóa của cả khu vực di sản lớn hơn và bền vững hơn nhiều lần giá trị từng công trình đơn lẻ". Tuy nhiên, tính nguyên vẹn của di sản văn hoá phi vật thể chưa được thể hiện: đó là cần bảo toàn tính lịch sử, ký ức văn hoá, những thương hiệu có giá trị là di sản văn hoá.

Là con đường mang dấu ấn lịch sử, các cơ sở thương mại – dịch vụ và công trình kiến trúc lâu đời tại đây đã trở thành “thương hiệu văn hoá” của đô thị Sài Gòn và mang tính quốc tế. Mỗi thương hiệu mới khi xuất hiện ở đây cần mang giá trị văn hoá tiêu biểu của TP. Hồ Chí Minh, của Việt Nam và hướng đến giá trị nhân văn toàn cầu. Bảo toàn điều đó chính là bảo tồn di sản văn hoá, là bảo vệ “chủ quyền văn hoá”, đồng thời thể hiện sự hội nhập văn hoá.

Không thể tránh khỏi sự thay đổi, biến đổi trong quá trình phát triển đô thị, nhưng tại khu vực di sản cần có sự “bảo trợ”, hỗ trợ của chính quyền, thông qua luật pháp và chính sách để thực hiện bảo tồn di sản và chủ quyền văn hoá từ những thương hiệu của các cơ sở kinh tế - dịch vụ. Những chính sách nhằm bảo vệ văn hoá truyền thống tại đây, tạo điều kiện để các thương hiệu có giá trị văn hoá cao của Việt Nam và quốc tế hiện diện. Sự “đánh đổi” một thương hiệu như Eden, Givral hay Brodard dù bằng bất cứ giá nào cũng là xoá bỏ di sản văn hoá, không gì bù dắp được!

Huống hồ, nhãn hàng trà sữa Chagee từng bị người tiêu dùng phát hiện quảng bá “đường lưỡi bò” phi pháp lại được phép hiện diện ngay giữa “vùng lõi di sản đô thị” của TP. Hồ Chí Minh, thậm chí khi bị người tiêu dùng Việt Nam tẩy chay Chagee vẫn giữ nguyên hình ảnh quảng bá sai trái trên website của họ!

Cần nhận thức rõ đây là sự vi phạm chủ quyền quốc gia từ góc độ văn hoá, là sự thôn tính chủ quyền văn hoá! “Một ngàn năm nô lệ giặc Tàu, một trăm năm nô lệ giặc Tây”* nhưng chủ quyền quốc gia và văn hoá Việt không mất, đồng thời tiếp nhận thêm những thành tựu văn minh tiến bộ. Đó là vì cha ông ta giữ được văn hoá từ làng xóm, từ gia đình, tiếp nhận đúng những gì làm giàu thêm cho tri thức và văn hoá, không “bán rẻ” các giá trị văn hoá Việt Nam…

Hiện nay và trong tương lai, tại các thành phố lớn quá trình “hiện đại hoá” ngày càng mạnh mẽ, thể hiện bằng sự hiện diện các công trình mới, các nhãn hàng sản phẩm quốc tế ngày càng nhiều. Tuy nhiên nếu để những nhãn hàng có kiểu ứng xử sai trái tương tự Trà sữa Chagee xuất hiện và tồn tại, dần dẫn sẽ dẫn đến sự “nô lệ” văn hoá, tình trạng này còn nguy hiểm hơn sự phụ thuộc về kinh tế hay chính trị. Cảnh báo điều này không thừa, bởi vì một thành phố mất bản sắc riêng, một quốc gia mất chủ quyền văn hoá là sẽ mất tất cả!


* Lời bài hát Gia tài của mẹ của Trịnh Công Sơn.
P/S. Sau những phản ứng của người Việt Nam, Chagee đã gỡ bảng hiệu tại đây!





 

 

 

 

 

 

LỄ HỘI ĐÈN LỒNG HỘI AN TỪ GÓC NHÌN DI SẢN CỘNG ĐỒNG

Khi ánh hoàng hôn buông xuống trên dòng sông Hoài, Hội An khoác lên mình thứ ánh sáng huyền ảo được dệt nên bởi hàng ngàn chiếc đèn lồng rực...