Có
những giá trị truyền thống không mất đi, nhưng trong bối cảnh xã hội mới có thể
bị thay đổi ít nhiều, nhất là biểu hiện của nó. Lòng nhân ái của người Việt là
một giá trị như thế. Trong dòng chảy gấp gáp của đời sống hiện đại và dưới sự
soi chiếu của mạng xã hội, chúng ta buộc phải đặt ra một câu hỏi “làm thế nào
để lòng nhân ái tiếp tục được nuôi dưỡng và phát triển đúng với bản chất của nó”?
Nhân ái là một truyền thống hơn là một phong trào
Nhân ái trong văn hóa Việt Nam là một truyền thống được
truyền từ đời này qua đời khác, bằng lời ăn tiếng nói hàng ngày, bằng những
hành xử tử tế khi hữu sự. Lòng nhân ái thường giản dị, thầm lặng, không phô
trương, không hô hào lớn tiếng. Nó như dòng sông chảy mãi được tiếp thêm từ
những nguồn mạch của đời sống. Sự nhân ái bắt đầu từ lòng trắc ẩn “thương người
như thể thương thân”, biết cảm nhận nỗi đau, sự thiệt thòi, biết nhận ra sự
thiếu thốn, cùng quẫn của người khác. Từ đó có những chia sẻ nhỏ bé mà ấm áp
“một miếng khi đói bằng một gói khi no", bằng thói quen giúp nhau khi “tối
lửa tắt đèn”, bằng sự im lặng rất tự nhiên sau mỗi lần cho đi, bằng một nụ cười
cảm thông mỗi khi chìa tay giúp đỡ.
Người Việt Nam từ lâu hiểu rằng, giúp người không chỉ
là trao đi vật chất, mà còn là giữ gìn cảm giác an toàn và lòng tự trọng người được giúp. Vì thế, lòng tốt thường kín đáo, không cần sự chứng kiến
và tung hô của đám đông. Thậm chí, lòng nhân ái còn ngại ngần trước “sự biết
ơn” và ca ngợi thái quá, bởi như vậy là biến lòng nhân ái, sự tử tế thành “bất
thường”, hạ thấp cả người trao tặng và người tiếp nhận. Vì thế, Nhân ái ở đây
là một hành vi văn hóa chứ không phải một hành động khác thường để gây chú ý.
Sự phát triển của công nghệ hiện đại đã mang đến cho lòng nhân ái một không gian mới. Bên cạnh
không gian truyền thống là “đời thực”, lòng nhân ái còn hiện diện trên một không gian mới: “mạng
ảo mà không ảo”. Chưa bao giờ việc kêu gọi và kết nối sự giúp đỡ lại nhanh và
rộng rãi như hôm nay. Chỉ trong một thời gian ngắn, hàng nghìn người xa lạ có
thể cùng chung tay vì một hoàn cảnh khó khăn. Nhưng cũng từ đây, những việc làm xuất phát từ lòng nhân ái bắt đầu bước
vào “vùng ánh sáng mạnh”: Những con số, hình ảnh, lời kể, sự theo dõi của cộng
đồng với nhiều trường hợp khiến lòng nhân ái đứng trước lằn ranh mong manh giữa việc
giúp người hoạn nạn với sự thử thách lòng tin của con người. Những câu chuyện
gây băn khoăn về hoạt động từ thiện trong thời gian gần đây có thể xem như
những “vệt mờ” trong quá trình chuyển biến của “môi trường từ thiện”. Chúng không đủ để phủ nhận truyền thống nhân ái,
nhưng đủ để nhắc nhở rằng lòng tốt cũng có thể bị lợi dụng và tổn thương.
Lòng nhân ái trở thành một hiện tượng xã hội luôn được
theo sát, đánh giá, so sánh… mà bên cạnh sự khách quan nhìn nhận cũng không
thiếu những chủ quan và thiên kiến. Nhận thức được sự thay đổi này thì cả ở
người trao tặng sự tử tế và người nhận được đều cần có một ý thức văn hóa cao hơn, ứng xử ăn hóa phù hợp hơn. Bởi vì,
điều làm xã hội trăn trở không hẳn là đúng, sai của từng câu chuyện cụ thể, mà
là cảm giác bất an: liệu nhân ái có đang bị đặt nhầm chỗ? liệu sự giúp đỡ có
còn giữ được sự tử tế vốn có? Khi sự nghi ngờ len vào cả những hành động thiện chí, khi lòng
tốt liên tục bị đòi hỏi phải tự chứng minh, thì đó là dấu hiệu cho thấy niềm
tin vào lòng nhân ái đang bị lung lay, cần được bảo vệ và chăm sóc lại.
Lòng nhân ái là niềm tin vào con người
Lòng nhân ái ở người Việt Nam không chỉ là đạo đức mà
đó còn là một cơ chế tự bảo vệ xã hội, được hình thành qua quá trình lịch sử
luôn phải đối phó với thiên tai, chiến tranh và đói nghèo. Hàng ngàn năm
trôi qua với bao cơn lũ lụt bao kỳ hạn hán, hàng chục cuộc chiến tranh kéo dài
ác liệt gây ra bao biến động xã hội, nền kinh tế nông nghiệp chịu rủi ro cao trước sự bất thường của thời tiết... Trong bối cảnh
đó không có lòng nhân ái thì cộng
đồng không thể tồn tại được, bởi vì “giúp người hôm nay” cũng là “cứu mình ngày mai”. Lòng nhân ái không viển vông trìu tượng mà xuất phát từ thực tế và có giá trị
thực tiễn.
Là “bản năng cộng
đồng” nên truyền thống nhân ái tồn tại bền bỉ qua những biến động lịch sử. Mỗi xã hội đều có những giá trị cần
được bảo vệ bằng sự tỉnh táo và công bằng. Với người Việt Nam, nhân ái là một giá trị quý giá như vậy. Giữ cho lòng nhân ái được bình yên vì nó không cần được thổi phồng hay tô màu lòe loẹt, mà nó cần được trả về đúng không gian văn hóa của mình: lặng lẽ, bền bỉ và
chân thành. Tuy nhiên, để ngăn ngừa và loại trừ một vài cá nhân
đã lợi dụng hoàn cảnh và niềm tin của các nhà hảo tâm, lòng nhân ái cũng cần có
những “điều kiện” nhất định để đảm bảo cho lòng nhân không bị biến dạng và giữ
vững niềm tin vào con người: Trong thời đại internet, lòng nhân ái cần là hành
xử trên nền tảng văn hóa và luật pháp của nhà nước, không chỉ là cảm xúc bộc
phát, nhất thời.
Có lẽ it người nói điều này, đó là hành xử nhân ái là để người được giúp
không thấy mình bị mang ơn mắc nợ, nhưng ngược lại cũng không nên coi sự giúp
đỡ mình là “đương nhiên”, là nghĩa vụ của người khác. Người tốt dễ mở lòng
nhưng rất nhạy cảm với sự giả dối, họ sẵn sàng giúp đỡ nhưng không ai muốn không
bị lợi dụng, không chấp nhận bị coi thường. Đặc biệt, những người
“trung gian” giữa người giúp và người được giúp càng cần lòng trung thực và sự minh
bạch. Họ là cây cầu nối của những tấm lòng, vì vậy nếu cây cầu “mục nát” thì
hậu quả khôn lường! Khi lòng tốt của cộng đồng bị biến thành công cụ đánh bóng
tên tuổi cá nhân hay một tổ chức nào đó, khi nỗi đau của người khác bị biến
thành công cụ kiếm lợi bất chính thì xã hội sẽ phản ứng. Sự “khủng hoảng niềm
tin” làm xã hội có những phản ứng khôn lường.
***
Lòng nhân ái là giá trị và hành xử cần được bảo vệ chứ không chỉ được ca ngợi. Nó cần được nuôi dưỡng bằng sự tử tế chứ không bằng lời tung hô. Sau những ngày thiên tai nặng nề ở miền Trung vừa qua, khi nhìn lại những hoạt động cứu trợ của xã hội, có lẽ điều dễ nhận thấy nhất là lòng nhân ái của nhân dân ta vẫn vẹn nguyên và trong sáng, thực sự là một di sản quý báu! Giữ cho nhân ái được trong sạch bắt đầu từ niềm tin vào con người, đó không chỉ là trách nhiệm của những tổ chức hay cá nhân làm từ thiện, mà là trách nhiệm và văn hóa ứng xử của cả cộng đồng. Bởi một xã hội mất niềm tin vào lòng tốt là một xã hội đang nghèo đi về nhân cách!
BÁO XUÂN BÍNH NGỌ 2026 NGƯỜI LAO ĐỘNG
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét