Thứ Hai, ngày 23 tháng 5 năm 2016

SẮC HOA MÀU NHỚ

Nguyễn Thị Hậu

Hình như một bài hát tựa đề như vậy có câu mở đầu “hoa phượng rơi đón mùa thu tới”? Ở Sài Gòn phượng đỏ thường trồng ở sân trường, nhất là mấy ngôi trường được xây từ thời Pháp có khuôn viên rộng, nhiều cây xanh, rải rác có những chiếc ghế đá… Những chùm phượng đỏ với tà áo trắng là bức tranh tuyệt đẹp trên sân trường. Mùa hoa phượng báo hiệu ngày chia tay tuổi học trò mộng mơ đang đến.


 Sài Gòn còn nhiều sắc màu khác, rực rỡ mà vẫn dịu dàng, tươi tắn mà luôn đằm thắm. Tháng tư, tháng năm là thời gian giao mùa nắng mưa cũng là lúc nhiều đường phố Sài Gòn nở bung những sắc vàng tươi thắm. Một trưa nào đó đứng trên tầng cao nhìn xuống con đường quen thuộc dưới kia,  bạn chợt nhận ra hàng điệp vàng đã nở rộ từ bao giờ mà mỗi ngày đi dưới bóng mát của nó bạn không hề để ý. Từ trên cao nhìn xuống những vòm hoa như những mâm vàng trên nền lá xanh ngăn ngắt. Bông điệp nở dày nhưng rất mong manh, chỉ cần một ngọn gió nhẹ lướt qua là cánh điệp lả tả rơi xuống như mưa… Nhiều năm trước hàng điệp vàng và thảm hoa trên vỉa hè hay trên đám cỏ xanh nổi bật trên đường Lê Duẩn, nhưng nay hai bên đường là những ngôi nhà cao tầng kính xanh chói chang nên đi trên con đường này hình như chẳng ai còn nhận ra mùa điệp vàng đã về…


Cả tháng nay dọc theo kênh Nhiêu Lộc, đoạn  giữa cầu Nguyễn Văn Trỗi và cầu Lê Văn Sĩ, cả hai bên đường Hoàng Sa và Trường Sa có nhiều cây hoa bò cạp vàng đang trổ bông rất đẹp. Trên nhiều đường phố khác màu vàng rực rỡ mà dịu dàng như lụa của bò cạp vàng làm cho cái nắng tháng năm không còn quá nóng bỏng. Do cây có hoa đẹp, tán rộng, mọc nhanh, không quá cao nên bò cạp vàng thường được sử dụng trồng tạo cảnh quan, cây đường phố, dọc lối đi trong các khu biệt thự, nhà ở, khuôn viên trường học, bệnh viện… Hoa bò cạp vàng nở buông từng chùm như chiếc đèn lồng thu hết ánh nắng rực rỡ. Trong công viên Gia Định năm nay có mấy cây nở hoa sớm, người qua đường bất giác chạy xe chậm lại ngắm nhìn những chùm hoa đung đưa theo gió… Mùa hoa bò cạp vàng lặng lẽ đến rồi đi, cứ tự nhiên nở rộ làm đẹp cho những con đường mà không cần nhiều lời ca ngợi, dù có nhiều tên khác nhưng cái tên thường gọi cũng chẳng cầu kỳ. Như những cô gái Sài Gòn tươi tắn và hồn hậu, hoa bò cạp vàng luôn làm lòng người xao xuyến.


Cũng sắc vàng còn có hoa huỳnh anh (còn gọi là hoàng anh) thường trồng phủ đầy hàng rào những ngôi biệt thự. Ở Sài Gòn huỳnh anh cho hoa nở quanh năm. Hoa đẹp nổi bật với những chùm hoa to màu vàng tươi mọc đầu cành, màu vàng trông thật mượt mà trên tàn lá màu xanh bóng,  một chùm hoa nở từng đôi nên trên cành luôn có hoa có nụ. Cây huỳnh anh dễ trồng , mọc nhanh, cành nhánh vươn cao nên thường được trồng làm cảnh, leo bờ rào, bờ tường, cành dễ uốn nên thường được trồng làm cổng ra vào. Nhiều lần, trên đường đi làm tôi rẽ vào một hẻm nhỏ, tránh con đường đông đúc ngòai kia. Hẻm vắng vẫn giữ được nhịp sống bình thản thật đáng yêu, chạy xe dưới những bông huỳnh anh rực rỡ trên nền lá xanh mướt vươn ra từ sau song sắt trên cao, mắt lơ đãng buông theo ngoằn nghèo hẻm nhỏ, lòng thấy bình yên…


Nói về sắc màu hoa Sài Gòn mà quên Bông Giấy thì thật là thiếu sót. Dàn bông giấy rực rỡ những màu hồng, vàng cam, trắng, tím ở khắp nơi… Cũng như huỳnh anh bông giấy thường được trồng che phủ hàng rào, có khi chỉ từ thân cây khô già cỗi nhô ra từ một góc sân mà cả đoạn vỉa hè rực lên khiến ai cũng phải ngắm nhìn dù đã quen thuộc. Gió lao xao làm những bông giấy mong manh đuổi nhau chạy trên đường phố. Dưới dàn bông giấy hay có quán cà phê cóc, một chiếc xe đẩy, vài bàn ghế nhựa… vậy là có một nơi hò hẹn bạn bè. Ngồi đó nhìn đường nhìn dòng xe ngược xuôi, nghe giọng nói đủ vùng miền xung quanh, bỗng thấy Sài Gòn thân thương quá đỗi…
Trên những con đường Sài Gòn ta đó, tháng năm mùa hoa rực rỡ… Một ý nghĩ thoáng qua, Sài Gòn sẽ buồn biết bao nếu một ngày nào đó thiếu đi những sắc hoa màu nhớ.


Sài Gòn 20.5.2016

Thứ Sáu, ngày 20 tháng 5 năm 2016

CÒN AI NHỚ CHỢ NHÀ LỒNG?


Nguyễn Thị Hậu

Cụm từ “chợ nhà lồng” xuất phát từ Nam bộ, ở Bắc bộ hầu như không sử dụng tên gọi này cho những ngôi chợ xây. Chúng ta có thể thấy từ này mang ý nghĩa tượng hình cho biết hình thức chợ giống như cái lồng: có giới hạn phạm vi nhưng không bị che kín, rộng rãi, đặc biệt là tuy có mái che nhưng kiến trúc và tổ chức không gian của chợ vẫn thông thoáng. Không gian chợ nhà lồng giới hạn bởi mái cao, gian chợ rộng, có hàng cột bốn phía đỡ mái, nền cao tránh ngập nước cũng là để phân biệt với không gian ngoài chợ. Nhưng không gian trong và ngoài nhà lồng có thể kết nối với nhau và với xung quanh vì chợ Nam bộ thường nằm sát bến sông hoặc gần các ngã đường lớn, dễ dàng tiếp cận.
Các thị tứ, thị trấn Nam bộ thường có các chợ nhà lồng ở khu vực trung tâm của cộng đồng dân cư. Khác với Bắc bộ, chợ quê thường tập trung tại các bãi đất trống ven làng, không có không gian cụ thể và rõ ràng như các chợ nhà lồng Nam bộ. Từ lâu tôi đã nghĩ rằng chợ nhà lồng chắc được người Pháp đưa vào Nam bộ khá sớm, vì có thể nhận thấy các chợ nhà lồng cổ hiện còn có kiến trúc, hình thức, quy mô, thậm chí vật liệu xây dựng cũng khá giống nhau, tức là có cùng một khoảng niên đại.
Những lần có dịp đi Pháp làm việc hay du lịch, tôi thường bắt gặp trong nhiều làng cổ ở Pháp ngôi chợ “nhà lồng” cũng ở trung tâm của làng hay khu vực dân cư tập trung đông. Làng nào cũng có hai công trình công cộng là nhà thờ và chợ, nhưng chợ thì không xây dựng trước nhà thờ hoặc gần các công trình tôn giáo. Qua tìm hiểu, tôi được biết trước đây chợ nhà lồng không chỉ có chức năng mua bán hàng hóa mà còn thêm chức năng thông tin. Ở đô thị các thông tin có thể được chính quyền thông báo tại trụ sở, trung tâm hành chính; còn trong cộng đồng dân cư nhỏ như làng thì thông tin được thông báo bằng văn bản dán hoặc đọc tại các chợ. Những thông tin này liên quan trực tiếp đến đời sống, hoạt động kinh doanh và sinh hoạt của dân cư trong làng. Vì vậy, chức năng thông tin của chợ nhà lồng rất quan trọng.
Tại Pháp công tác bảo tồn những công trình cổ rất tốt, không chỉ gìn giữ lại phần vật chất, thực thể của công trình mà còn duy trì, nuôi sống được cái hồn của mỗi công trình cổ. Những ngôi chợ cổ ở Pháp hiện nay chủ yếu hoạt động trong các ngày lễ hội, cuối tuần và phục vụ trong những thời gian đông du khách như mùa hè. Xưa đây là nơi nhộn nhịp và sinh động nhất trong cuộc sống của người dân tại làng quê Pháp thì nay là nơi họ có thể trưng bày, giới thiệu và bán những sản phẩm thủ công mỹ nghệ hay ẩm thực độc đáo – niềm tự hào của làng quê. Chợ hoạt động phục vụ nhu cầu của dân bản địa và khách du lịch. Loại hình chợ này rất thuận tiện cho mọi người có nhu cầu tham quan, mua sắm thoải mái.
Một điều bất ngờ và thú vị là trong cuốn hồi ký Xứ Đông Dương thuộc Pháp của Paul Doumer, toàn quyền Đông dương 1897 – 1902 đã nói đến vai trò của chợ nhà lồng trong các làng ở Nam kỳ vào cuối thế kỷ XIX. Trong đó Paul Doumer xác nhận rằng ở Nam kỳ chưa có khu chợ nào có mái che trước khi người Pháp đến, ngày xưa chợ họp ngay trong làng hoặc trên mảnh đất rìa làng; sau đó những người bán hàng ở chợ đã được ngồi bên dưới một công trình có mái che như ở Pháp nhưng bốn phía thông thống để gió vào, rất thích hợp với khí hậu ở Nam kỳ; rằng, một trong những cơ sở quan trọng nhất của một làng ở Nam kỳ hiện đại là cái chợ, và làng nào cũng tự hào về chợ làng mình chẳng khác gì tự hào về đình làng vậy. Tuy nhiên lợi ích quan trọng nhất của chợ là làng thu được từ chợ một khoản thuế lớn để làm công quỹ.
Như vậy, chợ nhà lồng ra đời không chỉ là sự thay đổi về hình thức của “chợ quê” mà còn là sự thay đổi một cách thức buôn bán: trong số những người đến chợ mua bán theo kiểu tự cung tự cấp có những người trở thành “chuyên nghiệp” vì buôn bán thường xuyên và cố định trong nhà lồng, họ có nghĩa vụ đóng thuế - chính thức hóa nghề nghiệp. Và nguồn thu từ thuế chợ trở thành một nguồn kinh phí cho hoạt động công ích của làng xã.
Hiện nay rất đáng tiếc là nhiều nơi ở Nam bộ đã phá chợ nhà lồng mà xây nên những “trung tâm thương mại” hoành tráng mà vô hồn, chỉ còn lại một số  ít ngôi chợ nhà lồng cổ xưa. Bên cạnh việc bảo tồn “chợ nổi” trên sông nước như một nét độc đáo của văn hóa và du lịch miền Tây thì chợ nhà lồng cũng cần được bảo tồn và duy trì hoạt động vì đã lưu giữ nét “văn hóa thương nghiệp” độc đáo của các thị tứ Nam bộ. Với giá trị lịch sử như vậy chợ nhà lồng hoàn toàn xứng đáng được coi là di sản văn hóa của Nam bộ, cả ngôi nhà lồng và những sinh hoạt chợ truyền thống ở đó.

Sài Gòn 20.4.2016


Thứ Hai, ngày 16 tháng 5 năm 2016

Sài Gòn, chủ nhật 15/5/2016.

ÔI THÀNH PHỐ CỦA TÔI :(









Hình ảnh: FB Lê Nguyễn Hương Trà, Bùi Dzũ.

Thứ Bảy, ngày 14 tháng 5 năm 2016

NGHĨ KHÁC VỀ CHIẾC ĐŨA


Nguyễn thị Hậu

Hình như “tư duy bó đũa” chỉ có ở người Việt trong số những dân tộc dùng đũa để ăn?
Từ nhỏ đã được học một bài học qua hình tượng bó đũa: người cha gọi các con đến và đưa ra một bó đũa, nói các con bẻ thử xem. Không ai bẻ được. Người cha bèn bẻ từng chiếc, tất nhiên những chiếc đũa lần lượt gãy hết. Bài học: các con phải đoàn kết.

Nhưng, đũa chỉ thành “bó” khi có người bó buộc chúng lại. Còn chúng vốn là những chiếc rời rạc, khi cần người ta chỉ sử dụng hai chiếc thành “đôi đũa” để và cơm gắp thức ăn, thỉnh thoảng gặp đôi đũa vênh thì bực hơn lấy phải cô vợ dại (“vợ dại không hại bằng đũa vênh”, dân gian nói thế). Đũa cả (để xới cơm) hay đũa bếp (để nấu thức ăn) thì to hơn dài hơn đấy, nhưng cũng chẳng ai sử dụng cả bó. Túm lại, khi thành từng bó thì đũa chả làm được gì ngoài việc làm cái ẩn dụ nói trên; còn khi có tác dụng thật thì chúng chỉ là từng đôi, kết hợp chiếc này với chiếc khác đều được, miễn là (tương đối) bằng nhau. Mà cũng có thể dùng từng chiếc xiên xỏ cũng đưa được miếng ăn lên miệng.

Lại có câu chuyện liên quan đến đũa là Cây tre trăm đốt: bị lừa đi tìm cây tre có trăm đốt làm đũa cho đám cưới, anh nông dân phải nhờ Bụt ban cho câu thần chú khắc nhập khắc xuất mới lấy được con gái phú ông. Hẳn 100 đốt tre làm đũa cho cả làng dùng trong đám cưới, xong rồi cả nhà anh nông dân dùng hết đời cũng không hết. Chắc vậy nên sau đó không thấy có chuyện cổ nào có nói đến chiếc đũa nữa.

Ở phương Tây người ta không dùng đũa để ăn nhưng các bà Tiên (hay phù thủy) lại thường cầm đũa thần nhưng cũng chỉ một chiếc, không thấy tiên nào cầm cả đôi đũa thần. Chắc sợ lúc vung lên mỗi chiếc lại ra một phép thần khác nhau thì hỏng hết mọi việc.

Lớn lên lại có bài học về so bó đũa chọn cột cờ. Ý là khó chọn lựa lắm, thôi thì trong cái đám sàn sàn như nhau ấy chiếc nào nhỉnh hơn tí thì được chọn. Thoắt cái đổi đời từ đũa thành cột mà lại làm hẳn “cột cờ” cơ đấy! Thế mới biết cái sự “được chọn” ấy nó mong manh nhưng mang lại may mắn thế nào cho chiếc đũa chỉ dài hơn cả bó một tẹo. Bình thường chắc chiếc đũa ấy không được việc gì vì chả thành đôi với chiếc nào khác để mà sử dụng, bà nội trợ rửa chén bát gặp chiếc đũa như thế thì vứt bỏ ngay. Thế mà khi cần thì một chiếc đũa “không giống ai” cũng có thể trở thành “cột”.  Tất nhiên, khi chiếc đũa vào vai “cột cờ” thì mặc nhiên người ta cho rằng đám đông kia ai cũng như ai, tất cả “bằng đầu” như một bó đũa, và giá trị của “cột cờ” này thế nào là nằm ở ý đồ người chọn.

“Tư duy bó đũa” là một kiểu tư duy cào bằng, không coi trọng giá trị của từng cá nhân. Thử hình dung một xã hội mà mọi người như những chiếc đũa giống hệt nhau từ chất liệu đến màu sắc kích thước như được làm từ máy! Mà bây giờ còn phổ biến loại đũa dùng một lần xong thì vứt bỏ dù có nhẵn đẹp hay còn vướng cọng xơ tre, chẳng có giá trị gì lâu bền. Kể cả đũa ngà đũa bạc mà vua chúa thường dùng chỉ quý vì là đồ dùng của bậc vua chúa chứ không phải vì giá trị “làm đũa” của nó.
Vậy, đừng tự hào là danh giá nếu được chọn làm “cột cờ”, bởi vì bản chất vẫn là chiếc đũa, ngồi vào vị trí cao quá khả năng thì chỉ làm vị trí ấy tầm thường đi mà thôi.

 “Tư duy bó đũa” còn là sự đánh lừa chính mình. Làm gì có sức mạnh của cả bó đũa! Dù có đứng chung trong một ống đũa hay được buộc thành một bó thì đũa vẫn chỉ là những chiếc đơn lẻ dễ dàng bị tách khỏi cả bó. Một người thần kinh bình thường chẳng ai cầm cả bó đũa mà bẻ. Họ sẽ bẻ từng chiếc, lần lượt từng chiếc đến hết cả bó, vì tất cả những chiếc đũa không thể tự dính chặt vào nhau! Hoặc, điều này nguy hiểm hơn, họ quăng cả bó vào đống lửa, và do rời rạc nhỏ bé nên cả “bó đũa” sẽ bùng cháy nhanh chóng!

Đũa thì cứ là đũa, đừng cố gắng đua chen làm cột. Nhưng hãy thật cứng cỏi để không ai có thể dễ dàng bẻ gãy dù chỉ là một chiếc đũa. Mỗi chiếc đũa cứng cỏi sẽ tạo nên sức mạnh của cả “bó đũa” chứ không phải là ngược lại.

Sài Gòn 5.5.2016

 Báo TUỔI TRẺ CUỐI TUẦN, 13/5/2016, mục PHIẾM ĐÀM